व्हाट इज धिस?

''कोन आहे रे मन्या हा पावना?'' ''आपला आतेभाऊ आहे.. मुंबइले असते.. इंग्लिश मेडियमले शिकते'' ''याले कायले आनलं वावरात?'' ''याले वावराचा परिचय करून द्याले आणलं'' ''मग त्याले चांगला इंग्रजीत परिचय करू दे'' ''हे पाह्य सचिन.. होल वावर इज अवर.. फ्रॉम धीस धुरा टू देट धुरा'' ''व्हाट इज धुरा?'' ''धुरा मिन्स बॉर्ड ऑफ वावर! अवर हाप वापर इज इरिगेशन अँण्ड हाफ इज कोरडवाहू'' ''व्हेअर इज ट्री ऑफ भाकर?'' ''भाकरचं झाड नसते, धांडा असते, ऑन दी शेंडा ऑफ धांडा देअर इज कनूस.. देअर आर लॉट ऑफ दाने इन कनूस.. व्हेन कनूस इज ड्राय दे आर खुळिंग.. पिसिंग इन थ्रेसर देन जेवारी इज तयार होइंग'' ''व्हेर इज कनूस?'' ''कनूस दसरा झाल्यावर येते, सद्या हॅब्रीट लहान आहे.. नादू इट इज टीन एजर'' ''व्हाट आर दॅट लेडी डुइंग?'' ''त्या बाया मुगाच्या शेंगा तोडून राह्यल्या, म्हणजे दे आर कटिंग शेंगा ऑफ मूग.. खाऊन पाह्य शेंगा.. अबे वायल्या शेंगा खाऊन राह्यला काय? हिरव्या शेंगा खाय.. पाह्यजो.. फतरासहित खाऊ नको.. दाने काढून खाय.. यंदा मुगाची झळती कमी लागली.. पानीच सुरू हाय दोन मयन्यापासून'' ''झळती मिन्स?'' ''झळती मिन्स एव्हरेज ऑफ मूग'' ''व्हाट इज दी युजेस ऑफ मूग?'' ''देअर आर सो मेनी युजेस ऑफ मूग.. वरन इज मेड फ्रॉम मूग.. पापड.. वळ्या.. मुगवड.े.'' ''हू इज दॅट मॅन बिलॉंगिंग मशीन ऑन हिज बॅक?'' ''तो मानूस पराटीवर फवारे काढून राह्यला, त्यानं पाठीवर फवार्‍याचा पंप घेतला'' ''व्हाट इज मीन बाय पराटी?'' ''यु डोन्ट नो पराटी? इट मीन्स ट्री ऑफ कॉटन! म्हणजे कापसाचं झाड! नाऊ इट इज ऑन दी फुलोर.. आफ्टर फ्यू डेज इट हॅज प्रोडय़ुस बोंडय़ा.. व्हेन बोंडय़ा आर फुटिंग कॉटन इज कमिंग'' ''व्हाट इज धीस?'' ''धीस इज ट्री ऑफ अंबाडी! दी भाकर ऑफ अंबाडी इज व्हेरी टेस्टी.. संध्याकाई मामीले अंबालीची भाकर कराले लाऊ'' ''व्हाट इज धीस सरप्राईज थिंग?'' ''हा सुगरनचा खोपा व्हय'' ''हू इज सुगरन?'' ''सुगरन मिन्स पाखरू.. शी मेक खोपा फॉर हर चिल्ड्रेन.. शी पुढ आंडे इन धीस खोपा.. आफ्टर समटाइम आंडय़ातून पिल्लू इज कमिंग'' ''कॅन आय टच धीस खोपा?'' ''तुले एक रिकामा खोपा काढून देतो, मुंबईले घेऊन जाय.. घरात लावून देजो.. चाल तिकड.े. तुले बैलजोडी दाखोतो'' ''व्हाय आर दी बुलक गोइंग अप अँण्ड डाऊन?'' ''बैल डवरे वाहून राह्यले.. इकडे ये.. बैल मारीन..'' ''व्हाट आर युजेस ऑफ बुलक?'' ''देअर आर सो मेनी युजेस ऑफ बुलक. पेरनं.. डवरे.. फंटे. बुलक आर फ्रेंड ऑफ फार्मर.. पोळा इज फॅस्टिव्हल ऑफ बुलक.. मागच्याच मयन्यात पोळा झाला.. आपल्या घरी म्हैस आहे.. गाय आहे.. बकर्‍या आहेत.. पाठा आहेत'' ''पाठा?'' ''पाठा मिन्स गर्ल ऑफ बकरी.. वगार मिन्स गर्ल ऑफ बफेलो.. वासरू मिन्स सन ऑफ काऊ.. अँण्ड कारोळ मिन्स टीन एजर काऊ'' ''आय हॅव नॉट धीस नॉलेज'' ''तू आठ दिवस वावरात आला की सगळं नॉलेज येते.. हे पाह्य.. धीस इज बंडी.. देअर आर सो मेनी पार्टस् इन बंडी.. धुरे, शिंगाळे, हरनी, आरे, पुठ्ठे, कनागरा.. व्हेन ऑल धीस पार्टस आर जॉइन प्रॉपरली.. देन बंडी इज फॉर्मड!'' ''व्हेअर इजर इंजिन ऑफ बंडी?'' ''बंडिले इंजिन नसते, टू बुलक आर कॅरी बंडी आपून बंडी बसून घरी जाऊ.. मी तुले बंडी हानाले लावीन.. इकडे ये.. आता तुले आपलं इरिगेशन दाखोतो.. धीस इज चार एकर इरिगेशन.. वांगे, मिरच्या अँण्ड ऑल टाइप्स ऑफ भाजीपाला.. धीस इज मुळा'' ''यु मीन रॅडीश? बट देअर इज नो रॅडीश?'' ''मुळा जमिनीच्या खाली लागते, गाजर, भुईमूग, कांदे आर अंडरग्राऊंड व्हिजिटेबल अँट कोबी कारले आर आऊटपुट व्हिजिटेबल.. हे व्हय आपली विहीर.. या विहिरीजवळ डेबू पिच्चरची शूटिंग झाली होती'' ''हू इज डेबू?'' ''डेबू मिन्स गाडगेबाबा! शूटिंग ऑफ डेबू इज परफॉर्म नियर धीस वेल.. आय हॅव टेक पार्ट इन शूटिंग.. मधु कांबीकर याच झाडाखाली जेवाले बसली होती.. अवर शीला इज आलसो सीन इन पिच्चर'' ''हू इज शीला?'' ''शीला इजर अवर बफेलो.. तिकडे पाह्य.. शीला इज इटिंग ग्रास'' ''बफेलो इज ब्लॅक इन कलर बट व्हाय हर मिल्क इज व्हाइट?'' ''बिकॉज डिफॉल्ट कलर ऑफ मिल्क इज व्हाइट! दुधाचा रंग आंगचाच पांढरा असते.. कम हिअर आंब्याच्या झाडाखाली बसू. फिरूफिरू थकला तू'' ''व्हेअर आर मॅंगो?'' ''मॅंगो या टाइमले नसतात.. उन्हाळ्यात असतात.. दे आर इन समर.. तिकडे पाह्य.. आंब्याच्या झाडाले मो लागलं'' ''ओह.. हॉऊ स्वीट बटरफ्लाय..'' ''बटरफ्लाय नाही.. मोहाच्या माशा व्हयत त्या.. अबे गोटा मारू नको.. अरे बसला गोटा.. मो उठलं.. अबे पय लवकर.. मो मागं लागलं.. चाल धाव.. रन फास्ट.. कुपात आपटला लेकाचा.. ऊठ लवकर.. बाबू हे वावर व्हय.. मुंबईचा बगिचा नाही.. चाल घरी.'' (लेखक हे नामवंत वर्‍हाडी कथाकार आहेत.) भ्रमणध्वनी-9561226572

नागीण

चिखलीच्या शिवाजी कॉलेजमध्ये अकरावीला प्रवेश घेतल्यानंतर ग्रंथालयात बसून पुस्तके वाचण्याचा छंद जडला. तिथेच पहिल्यांदा चारुलता सागर या लेखकाची 'नागीण' कथा वाचली आणि झपाटल्यासारखीच अवस्था झाली. कथेतली अख्खी पात्र, प्रसंग, वातावरण आणि गलबलून टाकणारा शेवट मनात खोलखोल रुतून बसला. ही कथा वाचत असताना माझंच गावखोरचं पाचवा नावाचं शेत, तिथली विहीर, मोटनाडा, बांधोडय़ा, पांदण, शेतात येताना-जाताना लागणारा लहूनाला, वडाचं झाड असं सगळं वातावरण या कथेत सगुण साकार झालं होतं. नाग मारायचा नाद असणारा बापू. त्याची सुंदर, सोज्वळ, ममताळू बायको चंद्रा, आई, भाऊ आणि बहीण अंजू असं हे शेतकरी कुटुंब. बापू आणि भाऊ शेतात कामं करणारे, अंजी शाळकरी पोर, आई पोरांना आणि सुनेला अडल्या कामात मदत करणारी आणि चंद्रा नवर्‍याची, दिराची दुपारची भाकरी शेतावर नेणारी. शेतकरी तरुण स्त्री. अजून मुलबाळं न झालेली. पोरसवदा. शेतात जाते. कधी माळव्याला पाणी देते. कोरडय़ाश्यासाठी शेंगा, भेंडय़ा आणते. कधी एकांत मिळाला तर शेतातच आंब्याखाली नवर्‍याच्या गळय़ात गळा टाकून बसते. कधी त्याचं डोकं मांडीवर घेऊन त्याच्या केसातून हात फिरवते. कधी पावसात भिजल्यावर झपरीत नवर्‍याशी प्रणय करते. भरात आलेली जोंधळय़ाची कणसं छातीशी धरते. हळदीच्या पानांवर हात फिरवते. गर्भाळल्या हळदीचं फूल हुंगताना तिच्या फुगलेल्या नाकपुडय़ा मोठय़ा आकर्षक दिसायच्या. अशा वेळी नवरा प्रणयासक्त होऊन तिला धरायला धावायचा. ती हरणीसारखी धावायची. ही चंद्रा म्हणजे साक्षात एक भूमिकन्या ! प्रसंगचित्रण; व्यक्तिदर्शन करण्यात खरोखर चारुलता सागर यांच्या शैलीला तोड नाही. अभिजात शहाणपण हे त्यांच्या भाषारूपाचे वैशिष्टय़आहे. काव्यात्म अल्पाक्षरी शैलीत ते कथा सांगतात. वाचकाच्या डोळय़ापुढे त्याच्या कुवतीप्रमाणे वातावरण निर्मिती होते. मला तर माझ्याच पाचव्या नावाच्या शेतावर ही कथा घडताना दिसत होती. कथेतल्या सारखंच माझं शेत आणि लहानमोठय़ांनी काम करणारं शेतकरी कुटुंब होतं. आणखी एक साम्य असं होतं की, माझ्या दादांनाही कथेतल्या बापूसारखंच नाग दिसला की ओढून आपटून मारायचं वेड होतं. सापाशी त्यांचं नातं म्हणजे मुंगुसा-सापासारखंच. झाडावर, पांदीत, ओढय़ानाल्यात, उघडय़ा शेतात, घरात, कुठेही साप मारणार. गावात कुठेही साप निघाला की, त्यांना बोलावू यायचं. यामुळे ही कथेतली पात्र माझ्या घरात, माझ्या शेतात मला दिसत राहायची. ग्रामीण कथेत किती शक्ती आहे या जाणिवेने मी स्तिमित व्हायचो. पुढे मीही कथा लिहायला लागलो. बी. ए.पर्यंत माझ्या अठरा कथा वेगवेगळय़ा नियतकालिकात प्रकाशित झाल्या होत्या. सकाळचं कॉलेज करून दुपारच्या शेतकामात रात्रीपर्यंत राहावं लागायचं. त्या वेळी शेतारानात हमखास नाग-नागीण दिसायचे. त्यांचा लाग दिसायचा. दीर्घकाळपर्यंत सुरू राहणारा लाग. अशा लागावर आलेल्या नागाच्या जोडीतला नाग बापूने मारला होता. त्यामुळे नागीण एकटी झाली होती. ती वेळी, अवेळी चंद्राला दिसायची. चंद्रा धास्तावली होती. नाग मारताना तिने नवर्‍याला किती आवरलं होतं. पण तो मानला नव्हता. नंतर ती कुठेही मळय़ात फिरू लागली की, ती घाबरून जायची. कारण अनमान धपक्या ती जोडीतली नाग मारलेली नागीण पुढे येऊन उभी ठाकायची. तिचा थरकाप व्हायचा. शेवटी एक दिवस भाजीसाठी भेंडय़ा तोडताना नागीण आपला कावा साधतेच. ती बापूला डसत नाही. चंद्राला डसते आणि मग विरहदग्ध झालेल्या बापूला प्रणयातला जोडीदार जाण्याचे, चिरदाहाचे; चिरविरही दु:ख काय असते याची काळजकाची जाणीव होते. पण तिने मला चावायचं असतं. चंद्राने तिचं काय वाईट केलं होतं ? नागाला मी मारलं होतं. मला डसायचं असतं. असं त्याचं मत असतं. म्हणून तो रात्रंदिवस नागिणीचा बदला घेण्यासाठी तिला शोधत राहतो. हातात काठी, मळय़ाचे बांध, पांदीची झुडपं, वारुळं. सगळय़ा जागा. उगवल्यापासून मावळेपर्यंत. नागीण मारण्यासाठी पिसाटासारखा तिचा शोध घेतो. चंद्रा जाण्याचं दु:ख सगळय़ा घरालाच झालेलं. आईच्या डोळय़ात तिच्या आठवणीचे आसवं. भाऊने मुळूमुळू रडावं. धाकटय़ा अंजूनं भिंतीशी उभं राहून मुसमुसावं. असं भावतुंब, गलबलून टाकणारं वातावरण. चंद्राचं जाणं तर मला खूपच चटका लावून गेलेलं. कथेच्या आशयाला अनेक पैलू. माणूस आणि निसर्ग, माणूस आणि प्राणीविश्व यांच्या आदिम संघर्षाचं प्रतीक असणारी ही कथा. प्रिय व्यक्तीच्या सहवासाचं सुख आणि जाण्याचं दु:ख चितारणारी अभिजात भावदग्ध कथा.. शेवटी बापू थकून आंब्याखाली बसतो तेव्हा त्याला चंद्रा येताना दिसते. वार्‍यावर स्वार होऊन हळुवार येताना दिसते. परीसारखी आणि मग तिचा चेहरा जाऊन पुढय़ात नागिणीचा फणा डोलताना दिसतो. खरंच ती त्याच्या पुढय़ात आलेली असते. फणा काढून त्याच्या डोळय़ातलं प्रिय सखी जाण्याचं दु:ख डोळा भरून पाहत असते.. बापूला कळते ती आली. तिलाच तर शोधत असतो तो. मारण्यासाठी. पण आता तो जागचा उठत नाही. जवळच्या काठीवर त्याची मूठ आवळली जात नाही. तो नुसता उसवल्या नजरेने तिच्याकडे पाहत राहतो. ती आपलं हातभर अंग काढून निश्चल उभी असते. दोघे एकमेकांच्या डोळय़ात पाहत असतात. एकमेकांचं दु:ख. घ्यायचा असतो सूड. एकमेकांना एकमेकावर. पण ते पाहत राहतात. एकमेकांचं दु:ख आणि सुडाचं रूपांतर होतं अपार करुणेत. सहानुभवात. भावदग्ध शहाणपणात. शब्दातीत असतात ते भाव! विशाल मानवतावादी दृष्टिकोन समोर ठेवून चारुलता सागर या लेखकाने लिहिलेली ही कथा तब्बल तीस वर्षानंतर माझ्या पाचवा नावाच्या अमडापूरच्या शेतात जशीच्या तशी सगुण साकार झाली. प्रत्यक्षात घडली. कथेतली पात्र माझ्या शेतात, बांधावर, मिरच्याच्या ताटकात वावरली. जिवंत होऊन वावरली. याचं मला खूप आश्चर्य वाटत राहतं. माणसाने कधी काळी तीव्र इच्छाशक्तीच्या बळावर पाहिलेलं खरोखर असं साकार होतंय. पण ते झालं होतं. निमित्त होतं दिल्लीच्या प्रसारभारतीला मराठी साहित्यातील अभिजात कथा वाङ्मयावर कथामालिका तयार करायची होती. ती जबाबदारी त्यांनी दिग्दर्शक सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर यांच्यावर सोपवली होती. मॅजेस्टिक प्रकाशनाने प्रकाशित केलेल्या माझ्या 'रगडा' कथासंग्रहाचासुद्धा त्यात समावेश होता. विशेष म्हणजे मला 'रगडा' कथा ज्या गावात, ज्या शेताच्या परिसरात सुचली त्याच ठिकाणी त्यांना चित्रीकरण करायचं होतं. त्यामुळे आधी लोकेशन ठरवून नंतर अठ्ठावीस दिवसांचे शेडय़ूल ठरवून पुण्यावरून ते अमडापूरला आले. शेतमळे, पांदणवाटा, बांधबंधारे, शेतातले आंब्याचे झाड. हे सर्व पाहून मग त्यांनी 'नागीण' या कथेचे चित्रीकरणसुद्धा माझ्याच शेतावर केले आणि तीस वर्षापूर्वी कथा वाचताना कथेतील जे विश्व माझ्या शेताच्या पाश्र्वभूमीवर मी मनाशी गोंदून, कल्पून रेखाटून ठेवलं होतं. तिथेच ही कथा घडली. सगळीच्या सगळी पात्र जिवंत झाली. माझ्या शेताच्या बांधावर. शेतावरच्या शेतघरात. त्याच मनचक्षूसमोरच्या प्रत्यक्षातल्या स्थळावर! 'नागीण'मधली चंद्रा माझ्या अपेक्षेच्या बाहेर साकार केली ती देविका दफ्तरदारने, आईची भूमिका केली उत्तरा बावकर यांनी. तर बापू साकार केला सोमनाथ लिंगूरकरने. खरी अडचण आली होती नाग आणि नागिणीची. पण अकोला येथील नातलग बाबूराव देशमुख यांनी सर्पालयातून दोन प्रशिक्षकासह नाग आणि नागीण पाठवली. सुमित्रा भावे यांनी लिहिलेली सुंदर पटकथा. कथेतीलच संवाद आणि सुनील सुकथनकर यांचे दिग्दर्शन. त्यामुळे कथासंग्रहातील 'नागीण' कथा प्रत्यक्षात अमडापूरच्या शिवारात जशीच्या तशी अवतरून चालायला लागली. अर्धा तास टीव्हीवर दिसणार्‍या या कथेसाठी पाच दिवस चित्रीकरण करावे लागले. शूटिंगच्या दरम्यान तर खूप संस्मरणीय अनुभव आलेच. पण सह्याद्री वाहिनीवर 'सोनपावलं', त्यानंतर 'कथासरिता' या मालिकेतून 'रगडा' कथेसोबतच 'नागीण'चेही प्रसारण झाले. तेव्हा 'आपलं शेत, आपलं शिवार' आणि आपल्या काळजातली कथा अशा त्रिवेणी संगमाचा योग मानसिक पातळीवर जुळून आल्यामुळे मन तृप्ततृप्त झाले. आज मी शेतावर जातो तेव्हा मला तीस वर्षापूर्वी पुस्तकात वाचलेली कथा आठवते. मग शेतातली चित्रीकरणाची कथा आठवते. मग टीव्हीच्या स्क्रीनवर पाहिलेली! अनुभूतीचा चढता आलेखच भोगलेला असतो आणि माझी पावलं पुन्हा पुन्हा त्या आंब्याखाली वळतात. तिथे देविकाने वाक्य उच्चारलेले असते.''मला बघा इथं नसल्यागत वाटतंय. ह्या ध्याईत. ह्या जमिनीवर. कुठं कुठं नसल्यागत.. !'' (सदानंद देशमुख हे साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त लेखक असून 'बारोमास', 'तहान' या त्यांच्या गाजलेल्या कादंबर्‍या आहेत.) मु.पो.जानेफळ ता.मेहकर जि.बुलडाणा

डॉ.कलाम, अमिताभ, सचिनवर चुकीच्या संस्काराचा पगडा

'तिरूपतीचे बालाजी पावले,

इस्त्रोची अंतराळ मोहीम यशस्वी झाली' अशा मथळ्याच्या बातम्या प्रसिद्ध झाल्या. इस्त्रो ही अवकाश संशोधनाच्या क्षेत्रात भरीव कामगिरी करणारी भारत सरकारची वैज्ञानिक संस्था. भारताच्या 100 व्या अवकाश मोहिमेच्या सुरुवातीला ही मोहीम यशस्वी व्हावी म्हणून इस्त्रोचे प्रमुख के. राधाकृष्णन अग्निबाणाची प्रतिकृती घेऊन बालाजीच्या दर्शनाला गेले होते. प्रतिकृती बालाजी समोर ठेवली. मोहीम यशस्वी झाली. जणूकाही बालाजींनीच मोहीम यशस्वी केली. मग इस्त्रोची गरज काय? शास्त्रज्ञ नेमण्याची गरज काय? पुजारीच पुरेसे ना? भारतातील एवढय़ा मोठय़ा अवकाश विज्ञान संस्थेतील लोक अशी कृती करतात याबद्दल आपणा कुणालाही फारसं आश्चर्य वाटत नाही. कारण अशी अतार्किक विचारसरणी विज्ञानाला मान्य नसली, वैज्ञानिक प्रक्रिया संमत नसली, वैज्ञानिक विचारविरोधी असली तरी ती आपल्या संस्काराचा भाग आहे. आपल्या सश्रद्ध वर्तणुकीचा, जगण्याचा एक अविभाज्य घटक आहे. डॉ. अब्दुल कलामांसारखे एक वैज्ञानिक या देशाचे राष्ट्रपती निवडले गेले होते तेव्हा माझ्या सारख्या बुद्धिप्रामाण्यवादी, विज्ञानवादी विचाराच्या माणसाला आनंद झाला होता. पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरूंनंतर एवढय़ा मोठय़ा उच्चपदावर पहिल्यांदा एखादी बुद्धिप्रामाण्यवादी व्यक्ती या देशात विराजमान होते आहे असं वाटलं. मात्र हा आनंद क्षणभंगुर ठरला. राष्ट्रपतिपदाची शपथ घेताच डॉ. अब्दुल कलाम सामान्य जनतेच्या पैशातून, विकत घेतलेल्या विमानातून, वायुदलाच्या स्पेशल विमानातून, पुट्टपार्थिला सत्यसाईबाबांच्या दर्शनाला, नव्हे आशीर्वाद घेण्यासाठी गेले. एवढा मोठा एका वैज्ञानिक सामान्य जादूगारासारखे (कुणीही काही तासांच्या प्रशिक्षणानं हे प्रयोग शिकू शकतो.) हातचलाखीचे प्रयोग करून सोन्याचे हार, अंगठय़ा, विभूती काढणार्‍या सत्यसाईबाबांसारख्या एका वादग्रस्त, उघड उघड लोकांना फसविणार्‍या, बाबांच्या पायावर डोकं ठेवायला का जातो? भारताच्या अणुविज्ञान संस्थेचे, संशोधनाचे एकेकाळी प्रमुख असणार्‍या डॉ. कलामांपेक्षा सत्यसाईबाबा जास्त बुद्धीवान आहेत का? की, त्यांच्याच आशीर्वादानं त्यांना राष्ट्रपती बनवलं किंवा अमिताभ बच्चन सारखा (माझा आवडता नट आहे, त्याच्यावर अनेक लेख लिहिले.) महासदीचा नायक उघड अंधश्रद्धा बाळगतो, त्याचं प्रदर्शन करतो. सुनेचा मंगळ काढण्यासाठी नागबळी करतो. तो कमी बुद्धिमान आहे का? सचिन तेंडुलकरची तीच गत. आपली बॅट चालत नाही म्हणून नागबळी पूजा गाजतवाजत केली. तरी पुढे सात-आठ मॅचेस त्याची बॅट चाललीच नाही. बरं अशी नागबळी करून बॅट चालू लागते हे खरं असेल तर आपण सचिन तेंडुलकरचं एवढं कौतुक करण्याचं काय कारण? नागबळी पूजेचंच कौतुक करू ना? आणि कुणाही सोमा गोम्या, गल्लीतल्या पोर्‍याला सचिन इतकाच महान बल्लेबाज, अनेक पूजा घालून घालून बनवू या ना? इस्त्रोचे वैज्ञानिक डॉ. अब्दुल कलाम, अमिताभ बच्चन, सचिन तेंडुलकर असे बुद्धिमान, प्रतिभासंपन्न, अनेकांचे विशेषत्वानं युवकांचे आयकॉन आहेत. हे लोक जेव्हा अशी अंधश्रद्धा कृती करतात, अतार्किक गोष्टीचं उघड समर्थन- प्रदर्शन करतात तेव्हा अख्खी भारतीय तरुण पिढी आणखीच त्या दिशेनं, नशिबाच्या, अंधश्रद्धेच्या दिशेनं वाटचाल करण्यास प्रवृत्त होते. आपल्या जीवनातील यशापयश स्वबळावर, स्वकर्तृत्वावर मिळत नसून नशिबामुळं अथवा अशा आधीभौतिक शक्तींच्या कृपाप्रसादामुळं मिळतं असं अधिक घट्टपणे मानू लागते. लहानपणापासून निर्माण झालेला हा अंधश्रद्धांचा विळखा अधिकच घट्ट होतो. त्यामुळे या मोठय़ांचं वागणं हा केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचा विषय राहत नाही. तो सामाजिक संस्कारांचा भक्कम आधार बनतो. बर्‍याच वर्षापूर्वीची गोष्ट. विनोद दुआंचा 'चक्रव्यूह' नावाचा एक चर्चात्मक कार्यक्रम एका टीव्ही वाहिनीवरून प्रसारित होत असे. त्यातील एक कार्यक्रम फलज्योतिष या विषयावरची टीव्ही वाहिनीवरील ही पहिली जाहीर चर्चा. जगजित ऊप्पल नावाचे, टीव्हीवरून नियमित भविष्य सांगणारे, एक खूप प्रसिद्ध ज्योतिषी, मुंबईच्या नेहरू तारांगणाचे संचालक आणि मी असे तिघे चर्चेत होतो. विनोद दुआ अँंकर (संचालक) होते. नेहरू तारांगणाचे संचालक (डायरेक्टर) हे खगोल वैज्ञानिक असतात. वैज्ञानिक क्षेत्रातील ही अत्यंत मानाची, प्रतिष्ठेची पोस्ट समजली जाते. रेकॉर्डिग मुंबईच्या स्टुडिओत होतं. 100-125 प्रेक्षकसंख्या. सारेच्या सारे जगजित उप्पलच्या मागे. पाया पडताहेत, तिथेच भविष्य विचारताहेत, त्यांचं दर्शन घेऊन कृतकृत्य होताहेत, असं भारलेलं वातावरण. तरुण-तरुणींची संख्या अधिक. हिंदीत कार्यक्रम असला तरी सारे आंग्लाळलेले, इंग्रजी बोलणारे आणि राशिभविष्यानुसार दिवसाचा दिनक्रम ठरवणारे. मला वाटलं किमान एक वैज्ञानिक आपल्यासोबत आहेत. ते नेहरू तारांगणाचे संचालक असल्यामुळं विज्ञानवादी विचार प्रखरपणे मांडतील, किमान विज्ञान विचारांचं समर्थन करतील. झालं भलतच.पहिल्या टप्प्यातील चर्चेतच त्यांनी फलज्योतिषाचं समर्थन केलं. सुरुवातच अशी केली,''मी एका पुजार्‍याचा मुलगा आहे. माझे वडील ज्योतिषी होते. मोठय़ा कष्टानं मी शिकलो. वैज्ञानिक बनलो, एवढय़ा मोठय़ा वैज्ञानिक पदावर पोहोचलो. राशिभविष्य यावर माझी श्रद्धा आहे.'' पत्रिकेतील राहू केतूचा विषय निघाला. राहू, केतू, चंद्र, सूर्य हे ग्रह नसल्यामुळं मी जगजित उप्पल यांची भंबेरी उडवत होतो. त्यांना काही त्याचं समर्थन करता येईना. हे वैज्ञानिक त्यांच्या मदतीला धावले, ''हॉ! राहू केतू का परिणाम होता है! ये परंपरागत भविष्यशास्त्र है, सदियोंसे हम इसे मानते आये है' वगैरे बोलायला लागले. मग माझ्यातला कार्यकर्ता जागा झाला, 'तुम्हाला येथे एक पुजार्‍याचा, ज्योतिष्याचा मुलगा म्हणून बोलावलं नाही. एक वैज्ञानिक, नेहरू तारांगणाचा संचालक, खगोलशास्त्रातील तज्ज्ञ म्हणून बोलावलं आहे. तुमच्या खगोलशास्त्रानुसार राहू, केतू नावाचे ग्रह अस्तित्वात आहेत का? चंद्र व सूर्य (रवी) हे ग्रह आहेत का? ते सांगा. तुमच्या वैयक्तिक अंधश्रद्धा सांगू नका.'' तेव्हा कुठे महाशय जागेवर आले.''खगोलशास्त्रानुसार राहू, केतू हे ग्रह नाहीत, ते अस्तित्वातच नाहीत. रवी हा तारा आहे, चंद्र (सोम) हा उपग्रह आहे. हे जाहीररीत्या बोलले.' सारा घोळ विनोद दुआंच्या लक्षात आला. खरं म्हणजे ते अँंकर, पण तेही आतून चिडले. कार्यक्रमाच्या दुसर्‍या सेगमेंटमध्ये त्यांनी या वैज्ञानिकाच्या हातून नारळ फोडून घेतलं. प्रस्तावना केली. ''हम भूल गये थे! इस कार्यक्रम का शुभ- उद्घाटन हमने नहीं किया! अब करते है! ये नारीयल इनके हाथों से फोडते है! क्योंकि ये एक पूजारी के बेटे है और इनका शुभ, अशुभ पर गहरा विश्वास है! वे नेहरू तारांगण इस वैज्ञानिक संस्था के संचालक है! लेकिन पूजारी के बेटे है'' वैज्ञानिक महोदयांनी नारळ फोडलं. विनोद दुआ आपली खिल्ली उडवताहेत हेही त्यांच्या लक्षात आलं नाही. जगजित उप्पलचे हाल हाल झालेत. 'फल-ज्योतिष्याची भाकिते 90 टक्के सिद्ध करा आणि 1 लाखांचं पारितोषिके घ्या' हे आव्हान मी टाकलं. अर्थात, त्यांनी स्वीकारलं नाही. कार्यक्रम खूप गाजला. झी टीव्हीनं तो अनेकवेळा रिपिट केला. एक मोठा खगोलशास्त्रज्ञ, आपल्या क्षेत्रातील तज्ज्ञ माणूस. त्याच्या अभ्यासशास्त्रानुसार राहू, केतू, चंद्र, सूर्य हे ग्रह नाहीत. पत्रिकेला शास्त्रीय आधार नाही. तरी संस्कारामुळं तो ज्योतिष मानतो, सार्‍या अंधश्रद्धा मानतो. कारण विज्ञान हा केवळ त्याच्या पोटापाण्याचा भाग आहे. वैज्ञानिक विचार, विज्ञान हा त्याच्या बुद्धीचा भागच नाही. ज्या तर्कशुद्ध विचारांवर अख्ख विज्ञान उभं आहे. माणूस तर्कशुद्ध विचार करायला लागल्यामुळं विज्ञानाचा विकास झाला, माणसाची एवढी प्रगती झाली. तो वैज्ञानिक विचार आपल्या भारतीयांच्या जीवनाचा, बुद्धींचा भाग बनू शकला नाही. विज्ञानाच्या क्षेत्रात आपण उल्हासनगर (मेड इन यूएसए) आहोत. इतरांचं मूलभूत संशोधन आपण आयतं वापरतो. त्यात थातूरमातूर बदल करून, ते थोडसं विकसित करून काही उत्पादन करतो आणि स्वत:ला महासत्ता बनविण्याच्या गप्पा मारतो. भारत महासत्ता बनविण्याचं भविष्य वर्तविणारे वा तसा आशावाद वर्तविणारे वैज्ञानिक डॉ. अब्दुल कलामच जर अवैज्ञानिक विचार करणारे असतील, सत्यसाईबाबांसारख्या जादूगाराच्या पाया पडून अवैज्ञानिक आचारांचे प्रदर्शन करणारे असतील तर भारत कशा प्रकारची महासत्ता बनू शकेल? सर्वसामान्य भारतीय माणसानं आपल्या मेंदूचे दोन कप्पे करून टाकले आहेत. एका कप्प्यानं तो विज्ञान शिकतो, प्रयोगशाळेपुरती वैज्ञानिक प्रक्रिया वापरतो, त्याच्या आधारावर डॉक्टरेट मिळवितो, वैज्ञानिक जागा पटकावतो, नेहरू तारांगणाचा संचालक बनतो, इस्त्रोचा वैज्ञानिक बनतो, अंतराळ संशोधनाचा प्रकल्प संचालक बनतो. त्यावर पोट भरतो. पण त्या वैज्ञानिक प्रक्रिया विचारांना तो बिलकूल मेंदूच्या दुसर्‍या कप्प्यात शिरू देत नाही. तर्कशुद्ध विचार, वैज्ञानिक विचार जीवनाचा भाग बनवत नाही. कारण त्याच्यावर लहानपणापासून संस्कार होतो. 'विज्ञान खरं असतं, ठीक असतं. पण जिथून विज्ञान संपतं तिथून खरं अध्यात्म, आधिभौतिक जग सुरू होतं. या जगाला विज्ञानाचे नियम लागू पडत नाहीत.' हा या देशातील सगळ्यात मोठा खड्डा आहे अंधश्रद्धेचा. ज्यात आपण वारंवार पडतो. वैज्ञानिक जगात एक म्हण आहे, 'न्यूटन जे सिद्ध करतो तेवढंच महत्त्वाचं आहे. तो काय म्हणतो ते बिनमहत्त्वाचं आहे' हे आपण केव्हा शिकणार? (लेखक हे अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे संस्थापक संघटक आहेत.) भ्रमणध्वनी - 9371014832

अस्मानीपेक्षा सुलतानी संकट महाभयंकर

पावसाने झोडपले आणि राजाने मारले तर त्याची ाद कोठे मागणार? असे म्हटले जायचे. संकटांनादेखील अस्मानी आणि सुलतानी अशी नावे देण्यात आली. राजाला देवाचा अवतार मानले गेले. सरकारच्या शक्तीची तुलना निसर्गाच्या शक्तीशी करण्यात आली. एकेकाळी ते खरे असेलही.

माणसांच्या उत्क्रांतीच्या काळात पदोपदी आणि क्षणोक्षणी निसर्गाशी झगडा करावा लागला. श्वापदांचे हल्ले व्हायचे. त्याला परतावन्यासाठी दगडे भिरकवावी लागायची. धोधो पाऊस पडायला लागला. शिकारीलाच काय, साधी कंदमुळे गोळा करायला बाहेर पडता येईना, तेव्हा त्याने केलेली ढलपीची छत्री आभाळाचा हल्ला थोपविण्यासाठी केलेली ढाल होती. जंगलांना आग लागायची. वणवा पेटायचा तेव्हा तो जीवाच्या आकांताने पळत सुटायचा. पुढे याच आपत्तींना माणसाने नियंत्रणात आणले. पाणी असो की अग्नी, यांना त्याने आपल्या सेवेसाठी वापरले. अन्न शिजविण्यासाठी त्याला अग्नी वापरता आला आणि तहान भागवायला पाणी. शेतीचा शोध लागला आणि बचत निर्माण होऊ लागल्यानंतर वस्तूंची निर्मिती मोठय़ाप्रमाणात झाली. शेतीचा शोध लागला नसता तर आजही आपण नग्न अवस्थेत शिकार वा कंदमुळे शोधत भटकत राहिलो असतो. शेतकरी आणि संशोधकांनी मानवी विकासासाठी जे योगदान दिले, तेवढे अन्य कोणीही नाही. ना राज्यकत्र्यांनी, ना धर्मपंडितांनी. माणसाने निसर्गावर संपूर्ण विजय मिळविला आहे, असा दावा कोणी करीत नाही. मात्र मोठी मजल मारली हे नक्की. नैसर्गिक आपत्तीतून बचाव करून घेण्याची तजवीज निर्माण करणे, यालाच आपण प्रगती किंवा विकास म्हटले आहे.

राजाचे काय? एकेकाळी शेतीतील बचत लुटायला दरोडेखोर यायचे. त्यांनीच पुढे राज्ये स्थापन केली. 'या भागातील शेतकर्‍यांना लुटण्याचा अधिकार माझा' अशी घोषणा ज्याने केली तो त्या प्रदेशाचा राजा झाला. शेतकर्‍यांना लुटण्याचा अधिकार मिळविण्यासाठीच राजा-राजांच्या लढाया झाल्या. राजाकडे शस्त्रे असायची. फौजफाटा असायचा. रयत नि:शस्त्र, बेसावध, एकेकटी, विखुरलेली आणि युद्धतंत्राच्या बाबतीत अप्रशिक्षित. लुटल्या गेलेल्या रयतेत राजाशी दोन हात करण्याचे त्राण नसायचे. आर्थिक परिस्थिती बिकट झाली की माणसे मानसिकरित्याही पराभूत होतात. या पराभूत मानसिकेतेतून राजाला देवाचा अवतर म्हटल्या गेले. ज्या काळात अवतार म्हणणे सुरू झाले असेल, त्या काळात राजाची किती प्रचंड दहशत असेल, याची आज कल्पना सुद्धा करवत नाही.

दरोडेखोर राजे झाले. राजेशाही प्रदीर्घ काळ चालली. घराणेशाही चालली. युरोप देशांमध्ये प्रबोधनाची (रेनेसान्स) चळवळ सुरू झाली. त्यातून लोकशाही प्रथेचा जन्म झाला. वंशपरंपरेने राजा ठरण्याची प्रथा बंद झाली. लोक आपले प्रतिनिधी निवडू लागले. या प्रतिनिधींनी कायदे बनवायचे, असे ठरले. न्याय व्यवस्था अस्तित्वात आली. राज्यकारभार चालविण्याचे नियम ठरले. भारतात शेकडो राजे राजवाडे होते. ते येथील शेतकर्‍यांची लूट करायचे. प्रचंड संपत्ती त्यांनी गोळा केली होती. त्यावर त्यांची चंगळ चाले. विदेशी राजे आले. त्यांनी राज्य काबीज केले तरी ह्यांची राज्ये अबाधित होती. पुढे इंग्रज आले तर त्यांच्याशी त्यांनी जुळवून घेतले. इंग्रजांच्या देशात लोकशाही आली होती तरी ती भारतात आली नव्हती. परंतु हे मान्य करावेच लागेल की इंग्रजांच्या काळात पहिल्यांदा कायद्याप्रमाणे न्याय देण्याची प्रथा निर्माण झाली. 'इंडियन पिनल कोड' ने सर्वसामान्य माणसाचे अस्तित्व पहिल्यांदा निर्माण करून दिले. भारताच्या राज्य घटनेच्या किती तरी पूर्वी ही सुधारणा घडून गेली होती. आज असलेल्या मानवी हक्कांचे श्रेय, घटनेपेक्षाही जास्त या कायद्याला द्यावे लागेल. 1947 साली देशाला स्वातंर्त्य मिळेपर्यंत संस्थानिकांची बजबजपुरी माजली होती. आज दिसतो तसा भारताचा नकाशा, इतिहासात पूर्वी कधीही नव्हता. आपण लोकशाही स्वीकारली. परंतु राजेशाहीत जसे शेतकर्‍यांना लुटणे हा राजधर्म होता, तसाच तो लोकशाहीतही कायम राहिला. फरक मार्गाचा पडला. राजेशाहीत थेट अन्न धान्यच घेतले जायचे. इंग्रजांनी बाजार नियंत्रित केला. कमी भावात माल विकावा लागावा, असे कायदे केले. तशी धोरणे राबविली. स्वातंर्त्यानंतर राज्य पद्धती बदलली मात्र शेतकर्‍यांची लुबाडणूक करण्याचा तथाकथित राजधर्म बदलला नाही. अनेक कायदे करून शेतकर्‍यांना कमी भावात माल विकायला भाग पाडले गेले. माणसाने निसर्गाला नियंत्रित केले. अग्नी आणि पाण्याचा वापर केला. मात्र राजांचा शेतकर्‍यांना लटण्याचा 'धर्म' मात्र माणसाला बदलता आला नाही. शतकानुशतके अव्याहतपणे लूट चालू आहे. दारिद्य्र वाढत आहे. विकास तुंबला आहे. ज्या दिवशी शेतकर्‍यांची कोंडी झाली, त्या दिवसांपासून संघर्ष सुरू झाला. इतिहासाने या महान संघर्षाची नोंद ठेवली नाही. मानवी मुक्तीचा हा इतिहास काळोखात गडप झाला. अगदी अलिकडच्या काळात छ.शिवाजी महाराजांच्या रुपाने एक वीज चमकली. हजारो वर्षानंतर शेतकर्‍यांना एक आशेचा किरण दिसला. महाराजांच्या लढाया असो की राज्य कारभार, दोन्हींचा केंद्र बिंदू 'रयत' होती. त्या काळात शेतकर्‍यांची लढाई कशी लढावी व शेतकर्‍यांचे राज्य कसे निर्माण करावे, याचे आदर्श त्यांनी घालून दिले. महाराजांचे नाव सगळेच घेतात परंतु दुर्देवाने त्यांच्या आदर्शाचे आचरण मात्र कोणीच करीत नाही. बराच मोठा काळ महाराजांना मुसलमान द्वेष्टा म्हणूनच रंगविले गेले. इतिहासाने ते खोटे सिद्ध केले. आता त्यांना विशिष्ट जातीचा रंग माखण्याचा खटाटोप सुरू झाला आहे. धर्म आणि जातीच्या विद्वेशाचे राजकारण करणार्‍यांना महाराजांची 'शेतकर्‍यांचा राजा' ही प्रतिमा गैरसोयीची आहे. शेतकर्‍यांच्या इतिहासाची ही शोकांतिका आहे की, एक तर तो इतिहास गडप केला जात नाही तर विकृत केला जातो.

शिवाजी महाराजांच्या नंतरच्या काळातील प्रकाश किरण म्हणून महात्मा जोतिबा फुले यांच्याकडे पाहता येईल. म.फुले यांनी पहिल्यांदा शेतकर्‍यांचे तत्त्वज्ञान शब्दबद्ध केले. 'शेतकर्‍याचा आसूड' लिहिला. परिस्थिती, कारण आणि उपाय या तीन गोष्टींचा विचार केला तर म.फुले यांनी शेतकर्‍यांची परिस्थिती मांडली. 'गुलामगिरीत' कारण स्पष्ट केले. शैक्षणिक कार्यातून उपाय सांगितला. म. फुलेंना अपेक्षा होती की शेतकर्‍यांची मुले शिकून आपल्या शेतीच्या गुलामगिरीच्या बेडय़ा तोडतील. परंतु तसे झाले नाही. बहुजनांच्या जातींचे राजकारण करणार्‍यांनी म.फुलेंचे नाव वापरले. त्यांनीही 'शेतकर्‍यांचा आसूड'ची उपेक्षा केली. म.फुलेंचे नाव घेऊन चार दोघांना सत्तेची पदे मिळविता आली. शेतकर्‍यांची गुलामगिरीतून मात्र मुक्तता झाली नाही. स्वातंर्त्य लढय़ाच्या काळात सर छोटूराम, दक्षिणेत नारायण स्वामी नायडू या नेत्यांनी लढे दिले. एैंशीच्या दशकात शरद जोशी आणि चौधरी महेंद्रसिंग टिकैत यांनी शेतकर्‍यांच्या आंदोलनांचे नेतृत्व केले.

नैसर्गिक आपत्तीला तोंड देण्याच्या बाबतीत मनुष्य चार का असेना पाऊले पुढे गेला. मात्र सुलतानी संकटाच्या बाबतीत ती चार पाऊले सुद्धा आम्हाला चालता आली नाहीत. एक दोघांना नव्हे, लाख लाख शेतकर्‍यांना आत्महत्या कराव्या लागतात याचा अर्थच असा की अस्मानी संकटापेक्षा सुलतानी संकट महाभयंकर आहे. आता त्यावर मात करायलाच पाहिजे.

(लेखक हे नामवंत विचारवंत व सामाजिक कार्यकर्ते आहेत.)

मो. 9422931986

धवलक्रांतीची काळी किनार

डॉ.वर्गीस कुरियन यांचे वयाच्या 90व्या वर्षी नुकतेच निधन झाले. आवडत नाही म्हणून दुधाचा स्वत: एक थेंबही न पिणार्‍या डॉ. कुरियन यांनी दुधाच्या क्षेत्रात 'धवलक्रांती' घडवून आणावी हाच मोठा चमत्कार आहे. त्यांच्या मृत्यूनंतर देशभरातील वृत्तपत्रांमधून त्यांचा गौरव करणारे लेख, अगल्रेख लिहिले गेले. देशभर त्यांना आदरांजली वाहिली गेली. श्वेतक्रांतीचा जनक, धवलक्रांतीचा प्रणेता, दुधाचा महापूर योजनेचा नायक, दुधाच्या उत्पादनात भारताला आघाडीवर आणणारा महर्षी, 'अमूल'मॅन, 'मिल्कमॅन' अशा शब्दसुमनांनी त्यांचा गौरवही करण्यात आला. 1960 मध्ये 20 दशलक्ष टन दुधाचे उत्पादन करणारा भारत आज 122 दशलक्ष टन दुधाचे उत्पादन करतो याचेही श्रेय त्यांना देण्यात आले. 'अमूल'मॅनने सुमारे 33 लाख शेतकरी व 16 हजार दूध उत्पादक संस्था 'अमूल'शी जोडल्या. दररोज 90 लाख लीटर दूध संकलन, देशभरातील 5 हजार घाऊक विक्रेत्यांमार्फत 'अमूल'च्या विविध उत्पादनांचे वितरण व जगातील 37 देशांत 'अमूल'ची उत्पादने विकली जातात. याचा आवर्जून उल्लेख 'अमूल'मॅन डॉ. वर्गीस कुरियन यांच्या निधनानिमित्त झाला. हे सर्व खरे असले तरीही डॉ. वर्गीस कुरियन यांनी 'माझंही एक स्वप्न होतं..' या आत्मचरित्रात म्हटल्याप्रमाणे- ''आपल्या समाजातल्या सर्वात दुर्लक्षित घटकाचा म्हणजे शेतकर्‍याचा स्त्री-पुरुष दोघांचाही विकास आम्हाला साधायचा होता.'' हे जे स्वप्न पाहिले होते ते कितपत यशस्वी झाले यादृष्टीनेही विचार करणे गरजेचे आहे. दुर्दैवाने आपल्या देशात विकासाचा दर वाढतो आहे हे कौतुकाने सांगायचे, पण वाढती विषमता मात्र झाकून ठेवायची असा जो प्रकार घडतो तोच प्रकार 'धवलक्रांती'ची गोष्ट करताना त्याची 'काळी' बाजू मात्र झाकली जाते. देशात 'हरितक्रांती' झाली. दुधाची 'धवलक्रांती' झाली म्हणजे अन्नधान्याचे, दुधाचे उत्पादन वाढले. 1950 मध्ये 50 मिलीयन टन अन्नधान्याचे 'उत्पादन' होत होते, ते आज 246 मिलीयन टनापर्यंत पोहोचले. तीच गोष्ट दुधाची. 1960 मध्ये 20 दशलक्ष टन दुधाचे उत्पादन होत होते, ते आज 122 दशलक्ष टन होते. पण ही उत्पादनाची वाढ सांगत असताना या उत्पादनवाढीचा फायदा नेमका कोणाला झाला? ज्याच्या हितासाठी म्हणून ही उत्पादन वाढ करायची म्हणून सांगितले गेले त्याच शेतकर्‍यांचा तर फायदा झालेला दिसत नाही. कारण 'उत्पादन' वाढले, पण त्याचे 'उत्पन्न' वाढले नाही. तसेच उत्पादनात वाढ होत असतानाच शेतकर्‍यांचा कर्जबाजारीपणाही वाढला. एवढेच नव्हे, तर उत्पादनवाढीसोबतच शेतकर्‍यांच्या आत्महत्येमध्येही वाढ झाली आहे. शेतकर्‍यांच्या कल्याणासाठी उत्पादन वाढ सांगितली, पण झाले अकल्याण? म्हणजेच मोगरा फुलण्याच्या योजनेला लागली धोतर्‍याची फुले, पेरले टमाटरचे बी आणि उगवली वांग्याची झाडे. शेतीत प्रकाश पेरला आणि उगवला अंधार. शेतकर्‍याच्या भल्यासाठी योजना राबविल्या आणि पीक आलं शेतकरी आत्महत्येचं. असं कसं घडलं? असं तर होत नसतं. पेराल तेच उगवेल हा तर निसर्गाचा नियम. पण शेतकर्‍यांच्याच बाबतीत 'जीवन' पेरता पेरताच त्याचं 'मरण' कसं उगवलं? अन्नधान्याचे, दुधाचे 'उत्पादन' वाढले, पण शेतकर्‍यांचे 'उत्पन्न' कमी झाले. पर्यायाने त्यांचा उपभोगही कमी झाला. 1950 ते 1990 च्या दरम्यान शेतकर्‍यांचा दरमहा दरडोई अन्नधान्याचा उपभोग 17 किलो होता. तो उपभोग आता 13 किलोपर्यंत घसरला आहे. म्हणजेच अन्नधान्याचे उत्पादन वाढले. देशाची अन्नधान्याची कोठारे भरली, पण हेच उत्पादन वाढविणार्‍या शेतकर्‍यांची पोटं मात्र उपाशी राहिली. उत्पादकच उत्पादन वाढवून उपाशी. तीच गोष्ट दुधाची. दुधाचा तुटवडा शहरांमध्ये होता तेव्हा किमान शेतकर्‍यांच्या घरात त्यांच्या मुलाबाळांच्या तोंडी दूध, तूप लागायचं. दूध क्वचितच विकण्यासाठी असायचं. ताक तर मोफतच दिलं जायचं. 'दुधाचा महापूर' योजना आली. गाई-म्हशींसाठी कर्ज दिले गेले. दूध कर्ज फेडण्यासाठी दूध संकलन केंद्रावर देणे भाग पडू लागले. आता दुधाचे उत्पादन वाढले, पण शेतकर्‍यांच्या घरच्या मुलामुलींच्या तोंडचे दूध संकलन केंद्राद्वारे शहरांच्या घशात जाऊ लागले. जेथे दुधाचे उत्पादन नाही त्या मोठय़ा शहरी ग्राहकांच्या दरडोई दरदिवशी दुधाचा वापर 230 ग्रॅम, तर जेथे दुधाचे उत्पादन होते त्या खेडय़ापाडय़ातील दूध उत्पादकांचा दरडोई दरदिवशी दुधाचा वापर 50 ते 60 ग्रॅम. म्हणजे टनानी दुधाचं उत्पादन करणार्‍यांच्या नशिबी छटाकभरही दूध नाही. याला म्हणायचे दुधाचा महापूर? शहरात थोडाबहुतही पाऊस झाला तर रस्ते पाण्याने वाहू लागतात, कारण पाणी जमिनीत जिरण्यासाठी जागाच नसते. त्यामुळे रस्त्याने महापूर आल्यासारखे वाटते. अगदी तसेच दुधाच्या महापुराचे आहे. उत्पादकांचे उत्पन्न वाढले नाही म्हणून दुधाचा उपभोग वाढला नाही. म्हणून 'दुधाचा महापूर' मोठय़ा शहरातल्या लोकांनी दुधाचा महापूर करत करत डॉ. वर्गीस कुरियनची पाठ थोपटली यात वावगे काही नाही. पण दुधाच्या उत्पादनवाढीचे श्रेय डॉ. वर्गीस कुरियन यांच्यापेक्षा दुधाच्या किमती जेव्हा जेव्हा वाढल्या तेव्हा तेव्हा दुधाचे उत्पादन वाढले. तेव्हा उत्पादनवाढीसाठी डॉ. कुरियन यांनी उभ्या केलेल्या व्यवस्थेपेक्षाही दुधाची किंमतच जास्त प्रभावी ठरते हा अनुभव आहे. परंतु शेतीमालाच्या किंवा दुधाच्या किमतीला महत्त्व द्यायचे नसल्यामुळे डॉ. वर्गीस कुरियनला महत्त्व देऊन त्यांचा उदोउदो करणे या व्यवस्थेला आवश्यक ठरते. शेतीमालाच्या किंवा दुधाच्या किमती पाडण्याच्या शासकीय धोरणाला डॉ. कुरियन यांनी प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष मदतच केली होती. 'ऑपरेशन फ्लड' अर्थात, 'दुधाचा महापूर' या योजनेसाठी त्यांनी मदतीच्या रूपात 37000 टन दुधाची भुकटी आणि 11000 टन सायीची भुकटी युरोपातून फुकटात आयात करून येथील दूध उत्पादक शेतकर्‍यांचे एक प्रकारे कंबरडे मोडण्यासच मदत केली होती. आपल्या देशातील दूध उत्पादकांना तोटा होऊ नये. अतिरिक्त दूध उत्पादनामुळे दुग्धजन्य पदार्थांच्या किमती पडू नये म्हणून भारतासारख्या देशाला दुधाची भुकटी व सायीची भुकटी निर्यात करणारी युरोपियन राष्ट्रे, तर त्याच्या उलट आपल्या देशातील दूध उत्पादकांच्या किमती पाडण्यासाठी फुकटात दुधाची भुकटी आयात करणारा भारत व 'दुधाचा महापूर' या नावाखाली त्याला मदत करणारे डॉ. वर्गीस कुरियन हे 'शेतकर्‍यांचे मित्र' म्हणून भासविले जात असले तरी ते शेतकर्‍यांचे मित्र कधीच नव्हते. देशातील दूध उत्पादनवाढीचा व डॉ. वर्गीस कुरियनचा जो संबंध जोडला जातो तेही तितकेसे खरे नाही. महाराष्ट्राचीच आकडेवारी पाहिली तर 1974 मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण दरदिवशीचे दूध संकलन 4.7 लाख लीटर होते. देवतळे समितीने दिलेल्या किमतीतील वाढीमुळे त्यात झपाटय़ाने वाढ झाली व 1977 मध्ये उत्पादन 8.5 लाख लीटरपर्यंत पोहोचले. 1977 ते 1981 सालापर्यंत पुन्हा दूध उत्पादनाची वाढ खुंटली. 1982 सालापर्यंत दुधाचे उत्पादन 11.6 लाख लीटर झाले. शेतकरी संघटनेच्या दूध आंदोलनाने मिळालेल्या भाववाढीमुळे दूध उत्पादन झपाटय़ाने वाढून केवळ चार वर्षांत 23 लाख लीटर झाले. शेतीच्या प्रश्नावर पीटीआय म्हणजे प्राईस, टेक्नॉलॉजी आणि इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि मराठीत म्हणायचे झाल्यास किमती, तंत्रज्ञान व संरचना ह्या तीन महत्त्वाच्या गोष्टी मानल्या गेल्या आहेत. आपल्या देशात मात्र शेतीमालाच्या किमतीला महत्त्व न देता केवळ शेतीसाठी तंत्रज्ञान व संरचना उभी केली तरी चालेल असे मानले गेले आहे. डॉ. वर्गीस कुरियन हेसुद्घा तंत्रज्ञान व संरचना ह्या गोष्टींनाच महत्त्व देणारे होते. शेतकरी संघटनेच्या आंदोलनाने प्रथमच 1980 नंतर शेतकर्‍यांसाठी शेतीमालाच्या किमती महत्त्वाच्या हे मानले. त्याचाच परिणाम दुधाच्या किमती वाढल्याबरोबर दुधाच्या उत्पादनात वाढ झाली. दुधाच्या उत्पादनवाढीसाठी डॉ. कुरियन यांनी केवळ तंत्रज्ञान व संरचनेवर भर दिला. परिणामी, 1977 पासून दुधाचे उत्पादन प्रतिवर्षी 6 टक्के या दराने वाढले. पण महाराष्ट्रात शेतकरी आंदोलनामुळे दुधाचे भाव वाढले. त्यानंतर दूध उत्पादनवाढीची गती प्रतिवर्षी 10 टक्के राहिली. याउलट सुजलाम सुफलाम गुजरात राज्यात डॉ. वर्गीस कुरियन यांच्या 'दूध महापूर' योजनेमुळे दूध उत्पादनवाढीची गती प्रतिवर्षी 4.5 टक्केच राहिली. 'विना सहकार नहीं उद्धार' म्हणत म्हणत सोसायटय़ांच्या अध्यक्षांचा उद्धार झाला. कोणी 'सहकारमहर्षी' बनले. कोणी 'सहकारसम्राट'. पण शेतकरी तेथल्या तेथेच राहिला. नव्हे, पूर्वीपेक्षा उद्ध्वस्त झाला. डॉ. वर्गीस कुरियन यांनी गुजरातमधील आणंदमध्ये उभारलेला व्याप पाहून कोणीही प्रभावित व्हायचे. त्यात एखाद्या शेतकर्‍यांचा प्रपंच थोडाबहुत सावरलाही असेल, पण तेथील एका शेतकरी कुटुंबातील एका शेतकरी स्त्रीची प्रतिक्रिया मोठी बोलकी होती. ती म्हणाली, ''कर्जाने घेतलेल्या गाईची आम्ही काळजी घेतो. तिच्या खाण्यापिण्याची, आजारी पडल्यास तिच्या औषधोपचाराची योग्य ती काळजी घेतली जाते, पण या गाईची काळजी घेणार्‍या बाईची मात्र कोणतीही काळजी घेतली जात नाही. पोटात भाकर तुकडा आहे किंवा नाही. आजारपणात औषधोपचार नाही. म्हणूनच म्हणावेसे वाटते, देवा! पुढच्या जन्मी 'बाई'च्या ऐवजी 'गाई'चा जन्म दे. गाय होणे परवडले, पण बाई व्हायला नको.'' डॉ. वर्गीस कुरियन यांना समाजातील सर्वात दुर्लक्षित घटकाचा म्हणजे शेतकर्‍यांचा- स्त्री-पुरुष दोघांचाही विकास साधायचा होता. त्यासाठी त्यांनी जिवापाड मेहनत घेतली. गुजरात येथील आणंद येथे मोठी संस्था उभारली. त्याच संस्थेची सदस्य स्त्री, ''देवा! पुढच्या जन्मी 'बाई'च्या ऐवजी 'गाई'चा जन्म दे,'' अशी प्रार्थना करीत असेल तर हा 'अमूल'मॅन डॉ. वर्गीस कुरियनच्या स्वप्नांचा विजय होता की पराजय? (लेखक शेतकरी आंदोलक आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहे.) भ्रमणध्वनी - 9822587842

मानसिक पिंड, स्वभाव व्यक्तीच्या हाती नाही

आपल्या अस्तित्वाचे अनेक अंग अथवा घटक असतात. पदार्थमय भौतिक शरीर हा एक घटक, प्राण दुसरा, मन तिसरा, बुद्धी चौथा आणि जाणीव हा आणखी वेगळा घटक आहे. त्याखेरीज आत्मा हाही एक घटक अतिमहत्त्वाचा असल्याचे आध्यात्म मानते, परंतु आत्म्याचे अस्तित्व हा वादाचा विषय आहे. प्राण आणि बुद्धीच्या मधात मन आहे. मन म्हणजे वासना, भावना, विचार अथवा कल्पना नव्हे. माझ्या मनात कल्पना नव्हे. माझ्या मनात कल्पना आली किंवा विचार आला असे आपण म्हणतो. म्हणजेच आपण मनाला कल्पनेपेक्षा किंवा विचारापेक्षा वेगळे मानतो. थोडे तटस्थ होऊन आपण आपल्या मनाला न्याहाळले तर असे दिसून येते की, त्यात अनेकानेक भावना, कल्पना, विचार तरंगत येतात. त्यापैकी जी भावना, कल्पना अथवा विचार त्या त्या वेळी आपल्या प्रकृतीला हवीहवीशी वाटते, त्या भावनेच्या, कल्पनेच्या वा विचाराच्या स्वाधीन मनाला करून आपण त्या मागे फरफटत जातो. सामान्यत: मनावर आपला अंकुश नसतो व आपले बाह्य मन हे भोवतालच्या वातावरणातून ज्ञानेंद्रियांमार्फत ग्रहण केलेल्या स्पंदनांना प्रतिसाद देण्यात गुंतले असते. बुद्धी ही बहुतांश मनाच्या दासीसारखे कार्य करते. बुद्धीचे कार्य विश्लेषण तर्क करण्याचे असते. आम्ही वकील लोक आमची बुद्धी पक्षकारांना भाडय़ाने देतो. म्हणजे त्यांना हवे तसे विचार व तर्क सुसंगत पद्धतीने पुरवितो. त्या तर्काचा सत्याशी संबंध असेलच असे नाही. आपली बुद्धी हमखास आपल्या मनाला हवे तसेच घटनांचे विश्लेषण करते व तर्क पुरविते. मन काय आहे? उत्क्रांतीच्या ओघात सस्तन प्राण्यांमध्ये असे वेगळे वैशिष्टय़ निर्माण झाले की, प्रत्येक प्राणी त्याच्या प्रजातीतील इतर प्राण्यांसारखीच प्रकृती धारण करत असला तरी त्याच्याच प्रजातीतील इतर प्राण्यांपेक्षा त्याच्या स्वभावात जाणवण्यासारखे वेगळेपण आढळून येते. मानवामध्ये या व्यक्तिस्वातंर्त्याने कळस गाठला. प्रत्येक माणसाचे मन हे त्याचे अत्यंत खाजगी क्षेत्र असते, ज्यातील घडामोडींबाबत इतर लोक केवळ अंदाज बांधू शकतात; परंतु प्रत्यक्ष जाणू शकत नाहीत. मनुष्येतर प्राण्यांच्या जगण्याच्या प्रेरणा उपज म्हणजे निसर्गदत्त असतात. सोप्या भाषेत असे म्हणता येईल की, त्या त्या प्राणिजातीचे एक सामुदायिक मन असेल जे त्यातील व्यक्तींच्या जीवनाचे संचालन अबोध पातळीवर करत असावे. परंतु मानव हा निसर्गापासून तुटलेला प्राणी आहे. त्याला स्वत:च्या वेगळ्या अस्तित्वाचे भान आलेले आहे. 'मी' आणि 'ते' (म्हणजे माझ्याबाहेरील सर्व जग) अशी स्पष्ट विभागणी व्यक्तीच्या मनात झालेली आहे. शिवाय स्मृती व कल्पकता हे दोन वर म्हणा अथवा शाप म्हणा, मानवाला जास्तीचे मिळाले आहेत. त्यामुळे त्याच्या मनात असंख्य स्मृतींचा साठा आहे आणि कल्पकतेच्या बळावर त्याचे मन गतिमान भरार्‍या घेऊ शकते. शिवाय उपजत प्रेरणा कमी झाल्यामुळे मनाला सतत निवड करावी लागते व ते हेलकावे खात राहते. मानवी मनाची खोली व व्याप्ती अथांग आहे. पृथ्वीवरील सर्व सजीव उत्क्रांती मानवाच्या मनात अवचेतन स्वरूपात साठविलेली आहे. आपण केवळ आपल्या मनाचा पृष्ठभागच पाहू शकतो. आपल्या जाणिवेच्या कक्षेत नसलेला अर्ध, अवचेतन भाग अतिशय मोठा आहे. परंतु आपल्या क्रिया-प्रतिक्रिया बहुतेक अवचेतन मनातून प्रगटलेल्या असतात. पूर्वजांकडून आनुवंशिकतेने प्राप्त झालेले गुणधर्म, बालपणापासून भोवतालच्या वातावरणातून झालेले संस्कार, आपल्या व्यक्तिगत अनुभवांतून झालेले शिक्षण इत्यादी बाबी आपल्या सचेतन मनाची जडणघडण करण्यात साहाय्यभूत ठरतातच. परंतु या सर्व गोष्टी सारख्या असूनही दोन जुळय़ा भावा-बहिणींचे स्वभाव अतिशय भिन्न असल्याचेही आपण नेहमी पाहतो. पिंडे पिंडे मतिर्भिन्ना असे एक संस्कृत वचन आहे. प्रत्येक व्यक्तीचा पिंड वेगळा असतो. म्हणजे बाह्य जगाकडून आपल्यावर होणार्‍या क्रियेला प्रत्येक व्यक्तीचा प्रतिसाद वेगवेगळा राहू शकतो. कोणत्या विषयात रुची घ्यायची, कोणत्या माहितीकडे दुर्लक्ष करायचे हे प्रत्येक व्यक्तीने अजाणताच ठरविलेले असते. एकाच घटनेमागील कारणांचे निष्कर्ष प्रत्येक व्यक्तीचे वेगवेगळे आढळतात. बाह्य जगाविषयीचे एक स्वतंत्र चित्र प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात अबोध पातळीवर बनलेले असते आणि ते वेगवेगळे असते. तसेच स्वत:च्या पिंडाचे, स्वभावाचे जोरदार समर्थनदेखील प्रत्येक व्यक्ती स्वत:शी करत असतो. तसे समर्थन त्याने केले नाही तर तो दुबळा ठरतो व त्याच्या व्यक्तीत्वाला टोक येत नाही. विकार, संवेदना, सद्गुण, दुगरुण, आळस, कर्तृत्व सारे काही आपल्या मनात आहे. भौतिक जगातील भौतिक घडामोडींइतकेच मानसिक घडामोडींचे क्षेत्र विशाल आहे. कोणता मानसिक पिंड/स्वभाव घेऊन जन्माला यावे हे व्यक्तीच्या हाती नाही. बौद्धिक आटापिटा करून तो बदलताही येत नाही. परिस्थितीच्या रेटय़ाने हादरून टाकणार्‍या विपरीत अनुभवातून होणार्‍या शिक्षणामुळे नाईलाजाने, जगणे अधिक सुसह्य व्हावे म्हणून थोडाफार स्वभावात बदल होतो पण तो वरवरचाच! शालेय शिक्षणामुळे स्वभाव बदलत नाही. आपल्या मनाच्या उथळ पृष्ठभागातच आपली जाणीव गुंतली असते. आपल्या पिंडाला साजेसे विश्लेषण बाह्य घटनांचे करून आपल्या आत आपोआप प्रतिक्रिया निर्माण होत राहतात. सहसा आपले मन सतत या भानगडीत गुंतले असल्यामुळे अशांत व अस्वस्थ असते. परंतु आपल्या पिंडाचा एक आंतरिक हिस्साही असतो, जो तुलनेने अधिक स्वस्थ असतो. त्याला आपण अंत:करण म्हणतो. पश्चात्ताप हा अंत:करणाच्या उपस्थितीमुळेच होतो व तो आपल्याला असंख्य वेळा होत राहतो. बहुधा एखाद्या आकस्मिक घटनेवर आकस्मिक प्रतिक्रिया दिल्यानंतर काही वेळाने मनाची उत्तेजना कमी झाल्यावर आपल्याला चुकल्यासारखे वाटते; कारण अंत:करणातून जाणिवेपर्यंत येणारी स्पंदने स्वीकारण्याच्या अवस्थेत आपण आधी नव्हतो व आता आलो. मन व अंत:करण या काय वस्तू आहेत हे आपण सर्व एका अबोध पातळीवर जाणतो, परंतु त्यांची व्याख्या करणे महाकठीण आहे. तत्त्वज्ञान, मानसशास्त्र, विज्ञान, धर्म हे आपापल्या परीने मनाची व्याख्या करून पाहतात. परंतु आपली व्याख्या अपूर्ण आहे, याचेही भान सर्व शास्त्रांना आहे. अवचेतन मनात बुडी मारून त्याचा तळ शोधण्याचे मानसशास्त्रीय प्रयत्न व मज्जातंतूंच्या विद्युत-रासायनिक उत्तेजनांचा अभ्यास करून त्याद्वारे मनाची व्याख्या करू पाहणारे विज्ञानाचे प्रयत्नदेखील सध्यातरी प्राथमिक अवस्थेतच आहेत. ध्यान व योगासारख्या पद्धतींचा ताळमेळ वैज्ञानिक प्रयोगांशी करून मनाचा शोध घेण्याचे प्रयत्न अलीकडे सुरू झाले आहेत. मनापासून जाणिवेला वेगळे करून त्या जाणिवेच्या साहाय्याने स्वत:च्या मनाचा तळ शोधण्याच्या अनेक पद्धती प्राचीन काळापासून विकसित झालेल्या आहेत. (लेखक हे नामवंत विधिज्ञ व सामाजिक कार्यकर्ते आहेत) भ्रमणध्वनी - 9881574954

असी कवितेची कथा

माहा लहानपनचा जो दोस्त हाय रघू, तो कोन्तीयी गोठ सांगते ते त्याच्या स्टाईलनं. आपन आयकल्याबराबर हासतो. पन थोडं थांबून इचार केला तं वाट्टे साद्या इनोदात तो किती खरी गोठ सांगून जाते. एक दिवस आमी अस्याच गोठी करत बसलो असतानी रघू काय म्हने, ''तुमा कवी लोकायचं काय अस्ते, तुमच्या मनाले उकयी फु टली कां तवा कविता लेयल्या जाते.'' पह्यले मले थोडसं हासाले आलं. पन मंग इचार केल्यावर्त म्हनलं किती खरं बोलून गेला हा. कवा कवा मनात बर्‍याच दिसाचं साचून अस्ते. त्याले आठोनीचा सेक लागत गेला का मनात साठून असलेली घटना गदगद करतं. तिले उकयी फुटते. तिलेचं तं आपन कविता म्हंतो कानी? ईदवान लोकायपरीस आमचं साद्या मानसाचं सांगनं असं असते भाऊ! माहे कवितेचे तीन पुस्तकं निघाले तरीपन एखांद्या दिसी मले रिकामंपन असलं का मी ते पुस्तकं नाई तं ते ज्या वहीतून उतरवले ते वही वाचासाठी घेतो. त्याच्यात एखांद्या पानावर दोन ओयी नाई तं चार ओयी लेऊन असते. त्या ओयी त्याच्या पुढं ना सरकलेल्या कवितेच्या असते. मी अस्या वक्ती त्या दोन-चार खेपा म्हनून पाह्यतो ते यासाठी का वाहे सरकते का पुढं. पन त्या इतक्या हटकोर का पुढं जाचं नावचं घेत नाई. मंग मनात असं येते का या चार ओयीचं सार काई सांगून जात असतीन तं कायले पायजे पुढच्या ओयी. आता पाहा मानसापासी सारं असन्याचं सुख असलं का त्याले सारे पुसतेत नात्यातले, गोत्यातले, ओयखीचे पायखीचे, पन त्याची सुगी सरली का दुखात कोनीचं फिरकत नाई. सुखाच्या वाटय़ाला सहा भागीदार दु:खाच्या काटय़ाला अणीचा आधार मानसाचं मन म्हंजे एक कोडचं अस्ते कानी? त्याचा काई थांगपत्ता लागत नाई. त्यासाठी या चार ओयी- मानसाच्या मनातलं नाई समजलं कोडं त्याचं मन असं जसं धुवारीतून दिसे थोडं कवा कवा जुन्या कविता वाचतानी असं वाट्टे यायच्या कडय़ा जोडता आल्या तं अखीन मजा येईन लेक ! तवा कसं राहे का समज नासमजपनाच्या धुर्‍यावर वय असं राहे का हुनेर यायचं राहे आन् लगन होऊन जाये. सासरी सुद वाटे. पन मनातलं माहेर काई सुटे नाई. तिचं मन म्हने- मन करे येरझारा आला माहेरचा वारा त्याले निरूप इचारा तिच्या मनातली घालमेल भाऊ घ्याले आला का थांबे. पन मन किती इचितर का ते माहेरी तं ये. पन इथयी तिले ना गमे. चित थार्‍यावर नसल्याचं ध्यानात आल्यानं सोबतीनी तिले चिडवासाठी इचारतेत- सगुन पाहू का बाई वं तुले गमत काऊन नाई वं जवा नाव तिकडचं घेतलं नाई सगुन जागीचं हटलं आता समजलं सारं काई वं तुले गमत काऊन नाई वं चार दिसानं पावना जवा दमनी घेऊन इले न्यासाठी येते तवा तिचं हरकीजलं तोंड आन् गडबड पाहून मायच्या जागी असलेली भावजय तिले म्हन्ते- दमनी आली दारी बाईले झाली घाई कायची गडबड ठेवून घेत नाई पोरीचं लगन झालं का माहेरच्यायले अखीन एक कायजी अस्ते का, एकडाव तिले दिवस राहून लेकरू झालं का निपटलं. त्यासाठी तिले भावजय मायच्या कायजीनं, पन आडून हे सांगते का, चोयी अडस व्हाले लागली का आमाले सांगा. चोयीचा खन बाई आनला जरतारी दाटनं आंगी तवा निरूप धाडा घरी पोरगी सार होते. संसारात रमते. पोरीच्या जातीची कमाल असते का इतके वर्स ज्या माहेरात काढले ते सोडून आपन इकडं सासरी आल्यावर या लोकात आल्यावर्त त्यायच्यात एकजीव कवा झालो हे तिचं तिलेयी समजत नाई आन् आता माहेर आपल्यासाठी किती उरलं ते कवितेच्या चार ओयीत सांगते- मेनाचा अधार असते कुकाले माहेर तितकं जिवाच्या सुखाले ती सासरी रमत असली तरी भावजयीन निघतानी चोयी दाटाले लागली का निरूप धाडा हे ती इसरली नस्ते आन् हे असेचं दिस जात असतानी तिच्या गडबड झाल्याचं ध्यानात येते. हे गडबड खुसीची बातमी सांगनारी अस्ते. तो जमाना कसा का दिसा नवर्‍यासंग बोलाची उजागरी नव्हती म्हून तिले वाट्टे राती आले का सांगू. राती भासर्‍यासंग जेवाले बसल्यसाच्यानं इले खुनावता नाई आलं. नवरा जेवला आन् निंघून गेला भाहेर. हे कामधाम अटपून वाट पाहून साह्यली. वाट पाहू पाहू जवा ते अगतिक झाली तवा भितीतल्या आरस्यासंग सोताचं सोतासंग बोलाले लागली. मनातली गोठ सांगाले लागली. सांगू कसी तुले बाई, माह्या मनातली गोठ लपू लपू म्हनल्यानं, सांगन तुले माहे होठ त्यायच्या पसंतीचा आज, सारा साज म्याव केला चोरून चंची मामीजीची, इडा करून ठेवला कानी लागून त्यायच्या, मले सांगाचं हायेना बाट झाला ना काऊचा, त्याले झाला ना महिना तिले आपल्या नवर्‍याले हे खुसीची मनातली गोठ सांगाची तिच्या जिवाची तगमग होत होती. आपल्या घरात नईन पावना येनार हाय हे जवा तिच्या नवर्‍याले समजते तवा याले भाई खुसी होते. मंग खुसीत आपली सादीसुदी बायको त्याले अखीनचं सुदी दिसाले लागते. खाली गवताची सेज तुहा मखमली पाय तुह्या कुसीत वाढते माह्या मनाची सकाय आता अरामानं चालं, जरा अरामानं चालं तुहा जीव तुले भारी, नोको पानी आता वढू चढ पांदनीची सखे, तुव आता नोको चढू कसा सेवाच्या भारानं, होते लाल तुवा गाव आता अरामानं चालं, जरा आरामानं चाल तुह्या जीवातला जीव, कसी मारतेवं ढुसी होते तकलीब तरी, त्यात न्यारीचं वं खुसी कसी केयीच्या सालीची, निंघे अलगद साल आता अरामानं चालं, जरा अरामानं चालं अस्या कडय़ा जोडून होईन का साखयी नाईतं कवितेची कथा? (लेखक हे नामवंत वर्‍हाडी कथाकार आहेत. 'बॅरिस्टर गुलब्या' हा त्यांचा एकपात्री कार्यक्रम अत्यंत लोकप्रिय आहे.) भ्रमणध्वनी - 9420551260