अण्णा-बाबा चलो भोपाल!

प्रेताच्या टाळूवरचं लोणी खाणारी माणसं राजकारणात मोठय़ा प्रमाणात आणि सर्वच पक्षात आहेत, ही आपल्या लोकशाहीची शोकांतिका आहे. मानवतेवरचा कलंक आहे. 'महाराष्ट्र कुणाच्या बापाचा?' 'तानाजी घोरपडी फितूर झाल्या हो!' आणि 'राजे, आम्हाला माफ करा' या तीन लेखांवर खूप प्रतिक्रिया आल्यात. आपला देश, आपला महाराष्ट्र भ्रष्टाचारात अगदी होरपळून निघाला आहे, याची सर्वांनाच कल्पना आहे. अगदी पराकोटीचा संताप, पराकोटीची घृणा राजकारण्यांबद्दल जनतेच्या मनात आहे. आपल्या आत असंतोषाचा लाव्हा खदखदतो आहे. आपण एका भयंकर ज्वालामुखीच्या तोंडावर उभे आहोत. अण्णा हजारे यांच्या 'लोकपाल विधेयका'च्या निमित्ताने केलेल्या उपोषणाला मिळालेला भाबडा प्रतिसाद या अस्वस्थतेतूनच मिळत गेला. अण्णांच्या वैयक्तिक चार्त्यिाबद्दल सर्वांना आदर आहे. त्यांची भावनाही चांगली आहे. पण आंदोलनाची दिशा मात्र चुकीची आहे. भूमिका धरसोडीची आहे, गोंधळाची आहे. दिल्लीतील उपोषणापूर्वीच्या दौर्‍यातील नागपूरमधील पहिल्या धरणे कार्यक्रमात मी होतो. तिथे अण्णांनी 'मनमोहनसिंग अच्छा आदमी है.. सोनियाजी अच्छी है' असा सूर लावला आणि तिथेच माझा भ्रमनिरास झाला. मनमोहनसिंग पंतप्रधान आहेत. सोनिया गांधी सत्तारूढ आघाडीच्या सर्वेसर्वा आहेत. दोन-चार कोटींचं बजेट असलेलं साधं एमएलसीचं तिकीटही सोनिया गांधी यांच्या संमतीशिवाय फायनल होत नाही. मग कलमाडींनी केलेला घोटाळा, ए. राजांनी केलेला घोटाळा हे अरबो रुपयांचे घोटाळे यांना माहीत न होता झाले असतील क ा? एवढे प्रचंड घोटाळे एकटय़ाने करण्याची राजा आणि कलमाडी यांची खरंच औकात आहे का? आणि मग मनमोहनसिंग काय झोपा काढण्यासाठी पंतप्रधानाच्या खुर्चीवर बसले आहेत का? ते स्वत: भ्रष्टाचाराच्या प्रकरणात प्रत्यक्ष सहभागी नसतीलही; पण हे घोटाळे ते मुकाटय़ाने का बघतात? चोरांना रान मोकळं का सोडलं? सत्तेचा एवढा मोह आहे का त्यांना? मग खुर्चीला लाथ मारण्याची हिंमत का दाखवत नाहीत? काय मजबुरी आहे त्यांची? हा जनतेचा विश्वासघात नाही का? देशाला दिलेला धोका नाही का? या सार्‍या पाश्र्वभूमीवर अण्णांच्या आंदोलनाला उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. एक लोकपाल आला की सारा भ्रष्टाचार झटक्यात संपणार असा भाबडा आणि पोरकट विश्वास सर्वांनाच वाटायला लागला होता. मीडियानं आगीत आणखी तेलं ओतलं. भ्रष्टाचाराला कंटाळून अनेक देशातल्या हुकुमशाही राजवटीही लोकांनी नुकत्याच उलथून टाकल्या होत्या. सारं जग या भ्रष्टाचारविरोधी आंदोलनाने धास्तावले होते. नेमके त्याचवेळी आपलेही मोठमोठे घोटाळे उघडकीस येत होते. त्यामुळे बाहेरची आग आपल्याही देशात पसरण्याची भीती निर्माण झाली होती. आणि नेमका त्याचवेळी अण्णांच्या आंदोलनाचा राष्ट्रीय पातळीवर पद्धतशीरपणे वाजतगाजत उदय झाला. हा केवळ योगायोग नव्हे. अनेक मोठमोठी आंदोलनं पचवणारं सरकार एवढं कसं काय घाबरू शकते? दोन-दोन, तीन-तीन केंद्रीय मंत्री अण्णा हजारे किंवा रामदेवबाबा यांच्यासमोर कसे काय शेपटी हलवायला लागतात? हे सारं संशयास्पद नाही का? आणि शेवटी जे व्हायचं तेच झालं. लवकरच फुगा फुटला. यात सरकार जिंकलं. अण्णा फायद्यात राहिले. जनता मात्र उघडय़ावर पडली. तोंडघशी पडली. एका चांगल्या आंदोलनाची 'भ्रूणहत्या' झाली! यात कुणी कुणाचा 'गेम' केला? कुणाचं काय चुकलं? भ्रष्टाचाराला आपण सारे कंटाळलो आहोत. भ्रष्टाचार संपावा असेही आपल्याला वाटते; पण आपण खरंच भ्रष्टाचाराच्या विरुद्ध आहोत का? प्रश्न आपण स्वत:लाच विचारायला हवा! भ्रष्टाचाराच्या विरुद्ध लढणे म्हणजे नेमके काय? त्याला समर्थन असणे म्हणजे नेमके काय? हेही डोळसपणे ठरविले पाहिजे. अण्णा हजारेंचीही इथेच गफलत झाली. रामदेवबाबांचीही झाली. भ्रष्टाचार म्हणजे केवळ काँग्रेसचे कलमाडी किंवा अशोक चव्हाण यांनी केलेला भ्रष्टाचार अशी अफलातून विचारधारा यांनी देशासमोर मांडली. मग काँग्रेसचा अनायासेच काटा निघतो आहे म्हणून भाजपावालेही आपले घोडे वरातीमध्ये नाचवू लागले. भाजपाने आम्ही भ्रष्टाचाराच्या विरुद्ध आहोत असे पत्र दिले. आंदोलनाचे नेते त्या बोगस पत्रावरच हवेत उडू लागले. पण जर तुम्ही भ्रष्टाचाराच्या विरुद्ध आहात तर मग येदियुरप्पावर पक्षीय पातळीवरून त्वरित कारवाई करा, असे अण्णा किंवा बाबा रामदेव का बोलले नाहीत? मायावती, मुलायमसारखे भ्रष्ट नेतेही आमचा पाठिंबा आहे असे सांगायला लागले आणि टीम अण्णा खुशीने नाचायला लागली, ही कीव करण्यासारखी गोष्ट नाही का? तात्पर्य काय, लोकपाल किं वा विदेशातील काळा पैसा भारतात आणणे या दोन्ही आंदोलनामध्ये योग्य रणनीतीचा अभाव होता. दूरदृष्टी नव्हती. आपले खरे शत्रू कोण हे माहीत नव्हते. आताही रामदेवबाबा भ्रष्ट नेत्यांच्या दारांचे उंबरठे झिजवत आहेत. त्यातून काय होणार? ज्यांचा स्वत:चा पैसा विदेशी बँकात आहे, ते तुम्हाला मदत कशी काय करणार? आणि तरीही तुम्ही त्यांच्याकडे भेटायला जाता म्हणजे एकतर तुम्हाला त्या विषयाची गंभीरता तरी समजली नाही किं वा तुम्ही स्वत: गंमत म्हणूनच हे सारं करीत आहात, असा संशय नाही का निर्माण होणार? भाजपा हा विरोधी पक्ष आहे. तो भ्रष्टाचाराच्या विरुद्ध असल्याचा आव सुरुवातीपासूनच आणत आहे. अण्णा व रामदेवबाबा यांच्या उपोषणाला सरकारने दिल्लीमध्ये हवे ते मैदान देण्याचे नाकारले आहे. भाजपाचे नेतेही सरकारवर टीका करण्यासाठी तुटून पडले आहेत. अशावेळी भाजपाने त्यांची सत्ता असलेल्या राज्यात उपोषण करण्यासाठी अण्णा व रामदेवबाबा यांना का बोलावून घेऊ नये? दिल्लीच का? कर्नाटकात उपोषण ठेवावे किंवा मध्यप्रदेशातही भाजपाचे सरकार आहे. तिथे उपोषण करायला काय हरकत आहे. भोपाळ हे शहरही सर्वांच्या दृष्टीने सोयीचेच आहे. जनतेनेही त्यांना सांगावे, की अण्णा-बाबा, चलो भोपाल! भाजपानेही व्यवस्था करावी. स्वागत करावे. अनायासेच प्रामाणिकपणा सिद्ध करण्याची त्यांना एवढी मोठी संधी चालून आली आहे, तिचा फायदा घ्यावा. आहे का भाजपावाल्यांमध्ये एवढी हिंमत? विरोधी पक्षाची सत्ता असलेल्या कोणत्याही राज्यात अण्णा म्हणतील त्या अटीवर उपोषणाला परवानगी द्यायला काय हरकत आहे. अण्णांनीही एकदा विचारून बघावे त्यांना! एका झटक्यात दूध का दूध और पानी का पानी हो जायेगा. सत्ताधारी तसेच विरोधी पक्षही तसेच हाच अनुभव आल्याशिवाय राहणार नाही. हे राजकीय पक्ष अण्णा म्हणतात तसे लोकपाल आणणार नाहीत. अशावेळी जनतेने काय करावे? अण्णांनी कोणती भूमिका घ्यावी? रामदेवबाबांनी काय करावे, याचाही गांभीर्याने विचार करायला हवा. तूर्तास एवढेच.. बाकी पुढे बघू या..! लढणार्‍यांना साथ देऊ या! अण्णा-बाबांनाही शुभेच्छा! भाजपालाही शुभेच्छा! (लेखक हे नामवंत कवी, चित्रपट निर्माते आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. ' सखे-साजणी' हा त्याचा कार्यक्रम अतिशय लोकप्रिय आहे.) भ्रमणध्वनी - 9822278988

     

मायचं बिल देता का?

आमच्या यवतमायले डॉ. काणे होते. मी माह्या नातवाले त्यायची तपासाची फी किती होती हे नाई सांगू शकत. काऊन का त्याचा त्याच्यावर्त इस्वासचं बसनार नाई. एक डाव म्या त्याले सांगतलं का म्हनलं, बाबू माह्य लगन झाल्यावर. . . मले मंधात अडवत इचारते कसा, 'याच आजी संग ना?' अबे म्या काय दोनचार लगनं केले काबे? 'नाई इचारून राह्यलो.' अस्सी थो गंमत करत राह्यते. असं होते पाहा मेन गोठ बाजुलेचं राहून जाते. हं. तं मी त्याले सांगून राह्यलो होतो का, 'बाबू आमचं लगनं झाल्यावर्त यवतमायचे माह्ये जे कालेजचे दोस्त होते त्यायच्या घरी भेटीले जाचं म्हून आमी जवा एस.टीनं यवतमायले गेलो तवा यवतमायची टिकीट एक रुपया इस पयसे होती.' त्याच्यावर त्यानं हो नाई म्हनलं. म्हने, 'काई फेकता का आबा?' म्हून म्या तुमाले म्हनलं का डॉ. काणेची त्यावक्ती तपासाची जे फी होती ते त्याले सांगाची हिंमतचं नाई केली. काऊन का त्यायची फी होती पह्यले दोन रुपये आन् आखरी आखरीले चार रुपये. वाट्टे का खरं? पन हे खरचं होतं. माहा जलमगाव बोरी. हे सडकीले आन् तेयी हायवे ले लागून होतं. तरी होतं खेडचं कानी? तवा खेडय़ात डॉक्टर कुठचे? आपले गावरानी इलाज चाले. उरुसा झाला तं तुयसीचे पानं, सूठ, मिरे याचा काढा दे, कवा मुका मार लागला का आंबीहयदीचा लेप दे. पावसायात घरी पोटय़ाच्या पोटाले झोंब लागली का अस्यावक्ती गावात दोनचार चांगल्या घरी त्यावक्ती जिंदा तिलीस्मात नाईतं जीवन मिक्चरची शिशी राहे तं घरातली बाई तिच्या लहान पोरीपासी फुटक्या दांडीचा कप दे आन् तिले सांगे, 'जाय दादारावमामाच्या घरी जाऊन मामीले सांग का माह्या दादाच्या पोटाले झोंब येऊन राह्यलीतं दवाई सांगतली म्हना.' पोरगी जाले लागली का अखीन आवाज देऊन सांगे. . . 'छबू येतानी कप हातानं झाकून आनजो नाईतं दवायीची वाफ निंघून जाईन.' मामाच्या घरी जाऊन सांगतलं का मामी शिशी काढून त्याच्यातून पाच, सात थेंब कपात टाकून कप हाती देतानं सांगे, 'झाकून नेजो छबू.' छबू धावत धावत कप घेऊन आली का त्याच्यात थोडसं पानी टाकून पोरानं नाई नाई म्हनलं का खेकसून म्हने, 'नखरे नोको करू, वाफ निंघून जाईनं.' एका टकीतं पोट्ट टनटन होऊन जाये. एक डाव मायले समजलं का बयीरामच्या पोराले मधुरा झाला. तिनं कामावर असलेल्या दगडूमामाले सांगतलं का, 'दादा बयीरामच्या बायकोले सांग जो म्या बलावलं म्हनूनं.' जवा बयीरामची बायको आली तं मायनं तिले सांगतलं, 'सारजे तुह्या पोराले मधुरा झाला म्हून आयकलं. पोटात तं आग पडली असनं त्याच्या. एक घास तरी धकतं असनं का त्याले. आपल्या घरी गाईचं दूध हाय ते रोज न्याचं त्याले आराम पडे पावतरं. समजलं. इतकुसा जीव काय म्हनतं असंनं थो?' असा एकमेकाले जीव लावनार्‍याचा जमाना होता थो. तो जमाना असा होता का बिना दवाई फवारल्याच्या भाज्या, बिना रासायनिक खताचं अनाज, भेसयीचा हैदोस नोता, पानी पाहन तं कसं निरमय आन् हवामान कसं तं पावसायात पाऊस, हिवायात थंडी आन् उनायात उनं. जव्हा जे पायजे ते म्हून रोगराई कमी होत असनं. एखांद्या वक्ती मातर कालर्‍याची साथ आली का सारं गाव हबकून जाये. साथयी आपल्या संग दोनचार जनाले नेल्या बिगर राहे नाई पन हे साथीपुरत बाकी मंग सारं अलबेल. मंग काई दिसानं हातगावचे वैद्य दौलतगीर बुवा हे बजारच्या दिसी मंगयवारी येतं. बाकी माह्या मोठय़ा भावाचं दवाईचं दुकान होत तिथचं डॉ. रामकृष्ण ठोकय यायची. पेशंट तपासाची सोय करून देल्ली होती. त्यायची डिग्री कोनती होती हेतं आठोत नाई, पन त्यायच्या हातानं पेशंट कवा गेला नाई, तं गुनचं आला. हे गोठ मी शायेत सिकत होतो तवाची. मंग मी कालेज मंधातचं सोडून गावात वापेस आलो. त्यावक्ती बोरीले पीएससीचं हेल्थ सेंटर भेटलं. त्या आंधी गावात तब्येतीचं नाई जमलं तं गरीब यवतमायले सरकारी दवाखान्यात आन् ज्यायचं सुद होत ते डॉ. पंडित, डॉ. काणे, डॉ. नंजरधने यायच्याकडं येतं. 'फॅमिली डॉक्टर' जी हे सुरवात असावं, पन त्यावक्ती या डागदरायचा घरातल्या मोठय़ा मानसा सारका अधार वाटे. आमचे डॉ. पंडित होते. यवतमायले नगरभवनासमोर त्यायचा दवाखाना होता. सोन्याचं पदक घेऊन एमबीबीएस झालेले ते हुशार डॉक्टर होते. बोरीले पह्यले सरकारी डॉक्टर आले ते डॉ. रेकवार. निर्मय मनाचा डॉक्टर कसा असू शकते हे माहा डॉ. पंडित नंतरचा दुसरा अनुभव होता. साधा सभाव, बराबर निदान, पायजे तितकीचं दवाई यानं त्यायचं नाव बोरीतचं नाई तं आजूबाजूच्या खेडय़ात पसराले उसीर नाई लागला. दवाखान्याच्या टायमात ते तपासतचं, पन घरी इतर वक्ताले आलेल्या पेशंटचे तपासाचे त्यायनं पयसे नाई घेतले. गावात एखांद्याच्या घरी पेशंट पाहाले चालले असनं आन् रस्त्यात त्यायले जुन्या पेशंट आठोला तं जाता जाता, 'हाय का गंगाराम' म्हनून ना बलावता त्यायी पेशंटले पाहून टाकेत. आता सरकारी डॉक्टर म्हनलं का बदली आलीचं. काऊन का आखरीले नवकरीचं कानी? जवा त्यायले बदलीची आरडर आली तं त्यायनं जाची तयारी सुरू केली, पन लोकायचा आग्रव का बोरी सोडू नोका. आखरीले त्यायनं नवकरीचा राजीनामा देल्ला आन् बोरी ना सोडाचा निर्णय घेतला. तो जमानाचं तसा होता का लोकं डॉक्टरले देवाचं दुसरं रूप समजे. त्यायच्या वर्त इस्वास टाकेत आन् तेयी त्यायच्या श्रद्धेले तडा ना जाऊ दे. त्यायचा सभाव सादाचं होताचं, पन धार्मिक होता. आता मांगच्या मयन्यात वयाची सत्तरी पार करून गेले तवा गावचं नाई तं आजूबाजूच्या खेडय़ापाडय़ातले लोकं हादरून गेले. एकाएकी गेल्यावानी गेल्याच्यानं लोकायले तो धक्का खूप जानवून गेला. त्यायले बोरीत नाई म्हनल तं पन्नास वर्साच्या वर्त झाले असनं. आमच्या गावात स्वामी चंद्रशेखर भजन मंडय होतं. डॉक्टर सायेब त्याचे मेंबर. पेशंट असले तं उसिरा भजनाले येत, पन आल्या बिगर ना राहे. आमच्या गावात स्वामी चंद्रशेखर महाराजाची समाधी हाय. त्याचे ते ट्रस्टी. आता ट्रस्टी ते एकलेचं थोडी होते, पन बाबावर्त त्यायची जे भक्ती होती त्याच्याच्यानं बाबाचा उत्सव सारा त्यायच्या खांद्यावर असल्यावानी होता. त्यायचा आमच्या घरासी खूप घरोबा. मायले कॅन्सर झाला तोयी तोंडाचा. अकोल्यावून अपरेसन करून आनल्यावर ते जवा मायले पाहले आले तवा त्यायनं सांगून टाकलं का यायचं रोज ड्रेसिंग करा लागनार हाय. मी रोज ड्रेसिंगले येत जाईन, पन कवा व्हिजिटले गेलो, यवतमायले गेलो तं उसीर होईन, पन ड्रेसिंग चुकनार नाई हे ध्यानात ठेवा. माय त्याच्या बास्ता सहा मयने जगली, पन डॉक्टर सायबाचं ड्रेसिंग कवा चुकलं नाई. ना बलावता रोज ड्रेसिंग कवा खाडा नाई. आखरीले माय गेली. तिचं सारं अटपल्यावर्त म्या मोठय़ा भावाले म्हनलं, 'दादा ना चुकता डॉक्टर सायेब सहा मयन्याच्या वर ड्रेसिंग साठी आले हे त्यायचे आपल्यावर्त उपकारचं झाले. कवा बलवाचं काम नाई पडू देल्ल. त्यायले बिल इचारून ते देऊन टाकू, चाल त्यायच्याकड. इकडंतिकडच्या गप्पा झाल्यावर म्या म्हनलं, 'डॉक्टर सायेब मायच्या ड्रेसिंगच बिल द्याचं राह्यल ना अजून.' त्याच्यावर्त ते बोलले, 'काऊन ते तुमचीचं माय होती का? मी मायचं म्हनो ना तिले? मायचं बिल देता का? आमचीतं वाचाच बंद झाली. (लेखक शंकर बडे    हे नामवंत वर्‍हाडी कथाकार आहेत. 'बॅरिस्टर गुलब्या' हा त्यांचा एकपात्री कार्यक्रम अत्यंत लोकप्रिय आहे.) पेशवे प्लॉट, यवतमाळ, भ्रमणध्वनी - 9420551260

खरंच आपली स्वातंत्र्य चळवळ न्यायसमतेसाठी होती?

25-30 वर्षे झाली त्या घटनेला. महाराष्ट्रातल्या एका ख्यातनाम विदुषींच्या घरी माझा मुक्काम होता. त्या विदुषी जशा लेखिका होत्या तशाच महाराष्ट्रातल्या एका ख्यातनाम प्रकाशन संस्थेच्याही प्रमुख होत्या. विविध पुस्तकांच्या माध्यमातून आपण महाराष्ट्रातील वाचकांच्या संस्कारित अशा तीन पिढय़ा घडवीत आलो आहोत याचा त्यांना गर्व होता. त्यांचा हा गर्वदेखील सार्थ होता. आम्ही तीनचार मित्र त्यांच्याशी चर्चा करीत होतो. बोलता बोलता चर्चा आरपीआय आणि पँथरच्या ज्या चिरफळ्य़ा उडाल्या त्याकडे वळली. मी माझी मतं देत होतो. खरेतर त्यांचा-माझा फारसा पूर्वपरिचय नव्हता. पीपल्स कॉलेजचा एक प्राध्यापक आणि कुरुंदकरांचा विद्यार्थी एवढीच त्यांना माझी माहिती होती. त्यात माझ्या काही एकांकिकांचे त्या काळात पुण्यात सादरीकरण होत होते. त्यामुळे मला ललितलेखनाची आवड आहे एवढेच त्यांना माहीत होते. त्या चर्चेतल्या विवेचनाचे वेगळेपण त्यांना महत्त्वाचे वाटले असावे म्हणून त्या मला म्हणाल्या, ''तू आरपीआय आणि पँथरच्या चळवळीवर पुस्तक लिहिशील का? त्यासाठी हवी ती मदत मी तुला करते. हवी असणारी पुस्तके मिळवून देते, आणि पाहिजे तर इथेच तुझ्या राहण्या-भोजनाचीही व्यवस्था करते.'' माझे विवेचन त्यांना वेगळे आणि पुस्तक लिहावे इतके महत्त्वाचे वाटले. त्यामुळे मी आजवर सुखावलो. लेखकांकडून लिहून घेण्यासाठी त्याला सर्व साधनसामग्री उपलब्ध करून द्यायची ही त्या प्रकाशनाची शिस्तच होती. पण पुण्यातील विद्वान मंडळी जेव्हा आपणाला सुखावणारी प्रतिक्रिया देतात तेव्हा ते आपली खरोखरीच तारीफ करतात की निंदा? याविषयी संभ्रम निर्माण व्हावा असेही काही अनुभव माझ्या गाठीशी होते. त्यामुळे मी लगेच म्हणालो, ''पुस्तक लिहावं एवढा काही माझा राजकारणाचा अभ्यास नाही. शिवाय माझा अभ्यासविषयही राज्यशास्त्र नाही. चळवळीच्या विषयावर नाटय़शाखेत काम करावं एवढाच काय तो माझा अनुभव.'' माझा नकार खरेतर विनम्रपणे दिलेला आणि मनापासून दिलेला होता. पण बहुधा त्यांना तो रुचला नसावा. ''खरेतर दलितांच्या चळवळीला ही फुटीरता परवडण्यासारखी आहे असं तुला वाटतं का?'' ''मुळीच नाही!'' ''मग त्यांना शहाणं करून सोडायची जबाबदारी तुझ्यासारख्या लेखकाने का पत्करू नये?'' ''पण मी दलितांना आपल्या संपूर्ण समाजाचा एक घटक मानतो. त्यांना समाजातले एक बेट आहे असे नाही मानत'', मी म्हणालो. ''तरीपण ही फुटीरता काहीशी अल्पबुद्धीच्या आणि स्वार्थी लोकांमुळेच निर्माण झाली असं नाही तुला वाटत? समाजावर दूरगामी परिणाम काय होतील याचा विचार नको व्हायला?'' मीही मनातून चिडलो होतो. पण सर्व संताप गिळून मी म्हणालो, ''त्याचं काय आहे मॅडम, तुम्ही म्हणता ते अगदी खरं आहे; पण त्याचीही काही कारणं आहेत.'' ''कोणती?'' ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या चळवळीनं आम्हांला थेट अल्लाउद्दीनच्या गुहेच्या तोंडाशी आणून ठेवलं. हातात मतदानाच्या दिव्याची ताकद दिली. मग काय? 'खुल जा सीम सीम!' आणि समोर गुहेचं दार उघडताच हिरे, माणकं, सुवर्णमोहरा यांच्या थप्प्याचथप्प्या! आयुष्यातलं हे एवढं धन कधी आम्ही पाहिलं नव्हतं. म्हणून मिळेल ते लुटण्याची स्पर्धा सुरू झाली.ह्या घाईत रस्ता फुटेल तिकडे धावताना सगळे वेगवेगळ्य़ा दिशेला पांगत गेले ! इतकंच.'' त्या क्षणभर गप्प झाल्या. माझं हे 'आत्मनिरीक्षण' त्यांना आवडलं असावं. मी 'दलितांना बेट नाही समजत' हे विधान मात्र त्यांनी पुरेसं लक्षात घेतलं. मला आता त्या विधानाच्या संदर्भात पुढं बोलायचं होतं. थोडा वेळ स्तब्धतेत गेला. मी शांतता भंग करणारा प्रश्न विचारला, ''मॅडम, आता मी प्रश्न विचारू?'' ''विचार'', त्या म्हणाल्या. ''आता असं पाहा, की आजचं राजकारण मान्य करो अथवा न करो, आपल्या स्वातंर्त्याच्या चळवळीत आपल्या देशातला ब्राह्मण अग्रभागी होता हे नाकबूल करता येत नाही. सर्वच प्रांतातील तरुणांनी त्याग केला, शिक्षण अर्धवट सोडलं आणि आपलं आयुष्य देशाच्या स्वातंर्त्यचळवळीसाठी वाहून घेतलं. हा न रुचणारा पण एक वास्तव इतिहास आहे.'' ''तू म्हणतोस ते खरंच!'' बहुधा त्यांना हे विश्लेषण आवडलं होतं. ''त्याचं कारण आपल्या देशातल्या ब्राह्मण समाजाला त्यागाचा एक इतिहास आहे. त्याग करणं आणि त्यासाठी स्वत:हून दरिद्री राहणं याचा त्याला गर्व वाटतो. त्याच्या ह्याच वृत्तीमुळे त्यानं देवाला लाथ घातली तर ते छातीवरचं पदचिन्ह अलंकार म्हणून मिरवावं असं देवानासुद्धा वाटलं अशा कथा जन्माला येतात'' मला नेमकं काय म्हणायचं असावं याचा अंदाज त्यांना येत नव्हता. त्या गप्प राहून ऐकत होत्या. मी पुढं म्हणालो, ''असा हा नेतृत्वस्थानी असलेला ब्राह्मण आणि चळवळीच्या बाहेर असलेलाही ब्राह्मण स्वातंर्त्य मिळाल्यानंतर आपल्या मुलांना डॉक्टर तरी करू इच्छितो किंवा इंजिनिअर तरी! का? आपल्या देशात रुग्णसेवेचं खूप मोठं काम त्याला आव्हान देत होतं. म्हणून की, देशात आता रस्ते, धरणं बांधून देशसेवा करायची ह्या ध्येयानं तो प्रेरित झाला होता म्हणून?'' माझ्या प्रश्नातला पुणेरी टोला मॅडमनी ओळखला. पण त्या खरोखरच प्रांजळपणे बोलू लागल्या. त्या मला म्हणाल्या, ''तुला माहितंय मी कोण आहे? म्हणजे माझ्या घरातलं वैचारिक वातावरण? माझं कुटुंब?'' ''मला एवढंच माहितंय, की तुम्ही एका कॉम्रेड जस्टिसच्या भगिनी आहात.'' देशाच्या पातळीवर त्यांना खूप मान होता. ''एवढंच नाहीतर आम्ही लहान होतो त्या वेळी कॉम्रेड डांगे, कॉ. रणदिवे यांच्यासारखी दिग्गज मंडळी माझ्या घरी यायची. देशाच्या राजकारणाची चर्चा करायची. मी सांगतेय तो काळ 1932-35चा होता. त्या चर्चेत एक मुद्दा हाही होता, उद्या स्वातंर्त्य मिळालं, तर ब्राह्मण सत्तेत असणार नाही. त्यामुळं आत्तापासून आपण आपल्या मुलांना प्रोफेशनल कोर्सेसकडं पाठवायला हवं. त्यामुळे प्रश्न ध्येयवादाचा नव्हताच, आपलं अस्तित्व टिकवण्याचा होता. मॅडम प्रांजळपणे सांगत होत्या. मला हवं ते उत्तर मिळालं होतं. मी म्हणालो, ''मॅडम, काय खरं? अस्तित्वाची लढाई की त्याग आणि ध्येयवाद? लढायचं अस्तित्वासाठी आणि भाषा वापरायची ती मात्र ध्येयवादाची. ज्ञानाची परंपरा असणार्‍या वरिष्ठ समाजाला हे वाटत असेल तर दलित तर बोलूनचालून ज्ञानवंचित आणि समाजाच्या दृष्टीने कनिष्ठ. स्वार्थाचे मुद्दे सजवून सांगावेत हे त्याला कसे जमेल? लोभाला बळी पडणं आणि त्यासाठी परस्परांना ओरबाडणं यात काही हाती येते आहे हे त्याला कसं कळणार?'' ''पण त्यामुळे दलितांचंच नुकसान होईल असं नाही तुला वाटत?'' ''होईल, पण दलितांचा विचार असा दलितांना समाजापासून वेगळा काढून कसा करू शकेल मी? आज कोणत्या ध्येयवादी पक्षांच्याही चिरफळ्य़ा उडाल्या नाहीत? त्यांच्या चिरफळ्य़ा उडाल्या त्या ध्येयनिष्ठेमुळे आणि दलितांच्या संघटनेच्या चिरफळ्य़ा उडाल्या त्या फक्त स्वार्थामुळे, असं कसं म्हणता येईल.'' आज या चर्चेला 30-35 वर्षे उलटून गेली आहेत. आज मॅडमही नाहीत आणि समाजातल्या ध्येयवादी पक्षाच्या अलंकाराचे सगळ्य़ांचेच पितळ उघडे पडले आहे. सगळेच आता छोटय़ामोठय़ा स्वार्थासाठी, 'पळा, पळा, पुढे कोण पळतो?' या स्पर्धेत उतरले आहेत. मीही आता उतरणीच्या मार्गाकडे वळलो आहे. आता असं वाटतं, आचार्य जावडेकरांनी 1935 साली स्वातंर्त्यचळवळीची केलेली मीमांसा कालबाह्य झाली आहे. जिज्ञासूंनी त्यांचा 'आधुनिक भारत' हा ग्रंथ वाचावा. मुळात आपली स्वातंर्त्याची चळवळच एकदा तपासून पाहिली पाहिजे. दोन टक्के पदवीधरही ज्या राष्ट्रात नव्हते त्या राष्ट्राला स्वातंर्त्याचे स्वप्न देणारी काँग्रेस 1885 साली कोणती मागणी करीत होती? 'आयसीएसचे परीक्षा केंद्र आपल्याच देशात हवे!' कुणासाठी होती ही मागणी? किती टक्के लोकांसाठी? 1905 साली स्थापन झालेल्या 'सव्र्हट्स ऑफ इंडिया' या नामदार गोखले (म. गांधींचे गुरू) यांच्या संस्थेचे सभासद व्हायचे असेल तर अट होती : 'किमान तो पदवीधर पाहिजे.' समाजातला कोणता वर्ग तेव्हा पदवीधर होता? संपूर्ण स्वराज्याची मागणी जोरदारपणे करणार्‍या वर्गाबद्दल त्या वेळी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले होते, 'हे मागच्या दाराने भांडवलशाही आणू पाहताहेत!' पण त्या वेळी आपला राष्ट्रीय समाज बाबासाहेबांना ते फक्त 'दलितांचे' पुढारी आहेत एवढय़ाच मर्यादित दृष्टीने पाहत होता. आपली स्वातंर्त्याची चळवळ ही खरोखरंच न्यायसमतेसाठी उग्र होती की, उदारमतवादी भांडवलशाहीच्या छुप्या रस्त्याला राजमार्गाकडे नेऊ पाहत होती हे आता नव्या पिढीनेच तपासून पाहिले पाहिजे. कुणाचा अवमान करावा यासाठी मी हे सांगत नाहीय. इतिहास कोणास दोष देण्यासाठी समजून घ्यायचा नसतो. आपले वर्तमान तरी प्रश्न डोळसपणे सोडवावेत यासाठी तो समजून घ्यायचा असतो हे आपणांस केव्हा कळेल? (लेखक हे नामवंत आंबेडकरी विचारवंत व नाटककार आहेत.) भ्रमणध्वनी : 9881220084

खुशीचा अकात

  A A << Back to Headlines     

''कायची तयारी करून राह्यली बाले?' ''माहा नाव बाली नाही अंकल'' ''मग काय हाये?'' ''खुशी!'' ''काय करून राह्यली खुशी?'' ''दिसत नाही काय.. स्कूलची तयारी करून राह्यली'' ''कोन्या वर्गात गेली तू?'' ''थर्ड स्टॅंडर्ड! मी इंग्रजी शाळेत असते, आमची मॅडम म्हनते इंग्रजीत बोलत जा'' ''कुठं गेले तुहे पप्प?'' ''माहे पप्पा पेरन्यावर गेले'' ''अन् तुही मम्मी?'' ''मम्मी त्याहीची शिदोरी घेऊन गेली'' ''अन् तुहा ब्रदर?'' ''माय ब्रदर इज स्लिपिंग इन पायना'' ''तुले एकदम फाडफाड इंग्रजी येते'' ''मी कॉन्व्हेंटमंधी असते ना अंकल'' ''मोठी झाल्यावर कोण होशीन तू?'' ''मीस इंडिया!'' ''नाकातला शेंबूळ पूस बाई आगुदर.. एकतर तुह्या नाकातली फाईल डिलीट कर नाहीतर सेव्ह कर..'' ''पुसला म्या फराकाले! मले कालपासून कोल्ड झाली अंकल.. काल मी शाळेत गेली नाही'' ''काहून?'' ''देअर इज सो मच उवा इन माय हेड! मॅडम म्हने आगुदर डोकशातल्या उवा काढ मंग शाळेत ये'' ''कोन ती मॅडम शिकोते तुले?'' ''करिना मॅडम! पन तिले काहीच येत नाही'' ''कशावरून?'' ''कधी म्हनते बारा पंच साठ होतात.. कधी म्हनते वीस तिरी साठ होतात.. आ काय सांगते अन् उद्या काय सांगते.. सगळ्याइले कनफ्युज करून टाकले, म्हनून पोट्टे तिले चिडवतात'' ''काय म्हंतात?'' ''सैफ अली खान कुठं गेला म्हंतात! तिले वाटते आपल्यासारखं इंग्लिश कोनालेच येत नाही, पन एक दिवस आम्ही तिले विचारलं..'' ''काय विचारलं?'' ''लुगळ्याले इंग्रजीत काय म्हंतात?'' ''मंग?'' ''तिले सांगताच आलं नाही, तुम्हाले खोटं वाटीन अंकल.. पन आमच्या क्लासमधे मीच सगळ्यात इंग्रजीत हुशार आहे'' ''सांग बरं.. एखांद्याले इंग्रजीत इकडे ये म्हनायचं असलं तर काय म्हनाव?'' ''व्हेरी सिंपल.. इकडे ये म्हनजे कम हिअर'' ''अन् तिकडे जाय म्हनायचं असलं तर?'' ''ते त्याच्याहून सिंपल'' ''कसं?'' ''तिकडे जाय म्हनायचं असलं तर आपूनच उठून तिकडे जायचं अन् त्याले म्हनायचं कम हिअर'' ''शब्बास! लय नाव कमावशीन बाई तू'' ''चला लवकर शाळेत अंकल.. ट्रान्सफर आली'' ''काय आली?'' ''ट्रान्सफर'' ''म्हनजे?'' ''बदली आली.. वर पाहा.. अभायात ढग आले.. पानी येते'' ''मंग बद्दल आली म्हन! हे नवी पिढी कोनता शब्द कुठं वापरीन काहीच सांगता येत नाही'' ''उचल लवकर दप्तर'' ''बापा बापा! पोरगी छटाकभर अन् दप्तर क्िंवटलभर! तिसर्‍या वर्गाले इतके पुस्तकं असतात काय?'' ''सिक्टीन पुस्तकं हायेत आमाले.. तितक्याच वह्या आहेत'' ''सोळा पुस्तकं कायचे?'' ''मॅथ वर्कबुक, कॉम्प्युटर नॉलेज, एन्व्हायरमेंट, जनरल नॉलेज, इंग्लिश वर्कबुक, ड्रॉइंग, गोल्डन ग्रामर.. हिंदी.. मराठी..'' ''अरे मेला मानूस! एवढे पुस्तकं पाहून मले चक्करच येऊन राह्यला, आमच्या टाइमले तिसरीले फक्त दोन पुस्तक होते'' ''आता आमाले होलसेल दप्तर घ्या लागते, सोबत पान्याची वाटर बॅग.. टिफीनचा डबा अन् अमरेला'' ''अमरेला कायले?'' ''शाळेतून येताखेपी वाटर आलं की आंग ओलं होत नाही काय? सध्या रेनी सिझन चालू आहे ना अंकल'' ''तुहा मेंदू केवढा.. पुस्तकं केवढे? एवढं कसं ध्यानात राहीन बाई?'' ''स्टेप बाय स्टेप ध्यानात ठेवा लागते'' ''कोन्या शाळेत आहेस तू?'' ''डिंग डॉंग कॉन्व्हेंट! आमच्या सगळ्या मॅडम गुड शिकवतात, पन मराठीची मॅडम तोतरी बोलते, म्हनून म्या मराठीची टिवशन लावली'' ''मराठीची टिवशन कायले पाह्यजे? ते आपली भाषाच आहे'' ''आमच्या शाळेत लय शुद्ध बोला लागते अंकल.. तुमच्यासारखं गावरान बोलता येत नाही, नाहीतर मॅडम पनीश करते'' ''हे दप्तर केवढय़ाचं आनलं बाई'' ''वन हंड्रेड फिफ्टी रुपयाले'' ''बापा बापा.. आमच्या टाइमले महाबीजच्या थैलीचं दप्तर राहे.. पायात चप्पल नसे.. सदर्‍याले गुंडय़ा नसत.. अर्धे पोट्टे शेंबळेच असत'' ''आमाले लय पॉश राहा लागते अंकल.. सर्दी झाली की दप्तरात हँडकरचीफ न्या लागते'' ''तुले त आताच सर्दी झाली.. फुरफुर करून राह्यली तू'' ''काल मी वाटरमंधी भिजली'' ''दस्ती नाही काय तुह्याजोळ?'' ''माही हॅंडकरचीफ वली हाये'' ''अशी नाकातून धार आली त काय करशीन शाळेत?'' ''अशा टाइमले मॅडम आमाले दस्ती देते, आमची शाळा लय स्टॅंडर्ड हाये'' 'तुले एकटीले हे दप्तर उचलत नाही काय?'' ''नाही ना.. तुमच्या जवळ बायसीकल नाही काय अंकल?'' ''नाही'' 'मग मले शाळेत लोक तुमच्या शोल्डरवर बसून न्या.. अन् हे दप्तर गयात घाला'' ''या गाटय़ापान्याचं मलेच धड चालता येत नाही, अन् तुले कसं नेऊ?'' ''प्लीज न्या हो अंकल'' ''बस माह्या खांद्यावर'' ''बसली मी.. रेडी..'' ''अरे रे.. तुह्या बुटाचे भरले पाय माह्या शर्टाले लागले.. सारा सत्यानास झाला कपळ्याचा'' ''चला पटकन.. आता जसं मले नेता तसं तिकून आनून घालजा'' ''या पोरीनं घेतला जीव मानसाचा.. आता हे खांद्यावर बसली.. सकाय डोक्यावर बसल्याशिवाय राह्यत नाही.. अकात आहे या पोरीचा.. वारे वा कॉन्व्हेंट!'' (लेखक हे नामवंत वर्‍हाडी कथाकार आहेत.) भ्रमणध्वनी: 9561226572

'सनातन'च्या मुखवटय़ांचाच जादूटोणा विधेयकाला विरोध

जादूटोणाविरोधी विधेयकासंबंधी पुन्हा गदारोळ सुरू झाला. काही हिंदुत्ववादी संघटनांचे या विधेयकाविरुद्ध निषेध, मोर्चे सुरू झाले. या विधेयकामुळे ''आमच्या धर्मावर गदा येणार, वारीला जाणं, सत्यनारायण करणं, पूजा करणं गुन्हा ठरणार! हे विधेयक केवळ हिंदूंच्या विरुद्ध आहे,'' असाही आरडाओरडा सुरू झाला आहे. खरंच या विधेयकात असं काही आहे का? हे विधेयक महाराष्ट्र सरकारचं विधेयक आहे. कोणतं तरी सरकार या पद्धतीचं, चांगल्या धार्मिक आचार-प्रथांना, पंढरपूर वारीसारख्या सगळ्या जातीच्या लोकांना एकत्र आणणार्‍या, पुरोगामी महाराष्ट्राचा मानबिंदू असणार्‍या, 700 वर्षाच्या परंपरेला विरोध करणारं विधेयक आणण्याचं धाडस करील का? मग हा विरोध का? गैरसमजावर आधारलेला आहे की वेड पांघरूण पेडगावला जाण्याचा हा प्रकार आहे? विरोध करणार्‍या ह्या सगळ्यांचं नेतृत्व 'सनातन संस्था' करते. हिंदू जनजागरण समिती ते वारकरी संघटना हे याच सनातनचे मुखवटे आहेत. सनातन संस्था, हिंदू जनजागरण समितीतील काही कार्यकर्ते महाराष्ट्र, गोव्यात बॉम्बस्फोटासारख्या कृत्यात सहभागी असल्याचा पोलिसांचा आरोप आहे. या लोकांनी जादूटोणाविरोधी विधेयकाला विरोध करणं स्वाभाविक आहे, आवश्यकच आहे. कारण त्यांना या महाराष्ट्रात, देशात पुन्हा सनातन धर्म रुजवायचा आहे. चातुर्वण्र्य पुन्हा प्रस्थापित करायचा आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी भारताची नवी धर्मनिरपेक्ष तोंडवळ्याची राज्यघटना निर्माण करून पुरोगामी भारताची मुहूर्तमेढ रोवली. ही सगळी आधुनिकतेकडे, पुरोगामित्वाकडे वाटचाल करणारी चक्र उलटी फिरवून सनातन भारत निर्माण करणं हा त्यांचा उद्देश आहे. मीही जन्मानं हिंदू आहे. अजूनतरी धर्म न सोडल्याने वा न बदलल्याने हिंदूच आहे. त्यामुळं मी प्रत्येक हिंदू आणि इतरही धर्मातील सगळ्या धर्मप्रेमी माणसांना विनंती करतो की, त्यांनी या सनातन संस्थेतर्फे प्रकाशित होणारं 'सनातन प्रभात' दैनिक, साप्ताहिक वाचावं. किमान वर्षभराचे अंक चाळावेत म्हणजे याचं खरं स्वरूप आपल्या लक्षात येईल. यांचा भुताखेतांपासून, मंत्रतंत्रादी सगळ्याच अंधश्रद्धांवर विश्वास आहे. नव्हे, ते या सगळ्या प्रकारांचा प्रसार-प्रचार करतात; पण अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचं या गोष्टी सिद्ध करण्याचं 15 लाख रुपयांचं आव्हान आहे. ते मात्र स्वीकारून भूत, मंत्रतंत्र सिद्ध करण्याचं धाडस दाखवीत नाहीत. महाराष्ट्र सरकारनं खरंतर आपल्या गुप्तचर यंत्रणेकडून सगळी माहिती गोळा केली तर यांच्या विरोधामागचं कारणंही सरकारला कळून येईल आणि मग त्यांच्या विरोधाला भीक घालण्याची गरज मुख्यमंत्री, उपमुख्यमंत्री, सामाजिक न्यायमंत्री यांना वाटणार नाही. हे खरं आहे की, जादूटोणाविरोधी विधेयक संमत झालं तर सगळ्यात मोठा आघात 'सनातन संस्था-सनातन प्रभात' यांच्यावर होणार आहे. कायदा लागू झाल्यापासून त्यांना एकतर आमूलाग्र बदलावं लागणार आहे अथवा सरळ जेलची हवा खावी लागणार आहे. त्यामुळे त्यांनी जीव तोडून या विधेयकाला विरोध करणं स्वाभाविक आहे, अपरिहार्य आहे. पण इतरांनी का विरोध करावा? काय आहे या बिलात? त्या वेळचे सामाजिक न्यायमंत्री चंद्रकांत हांडोरे, मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख, उपमुख्यमंत्री आर. आर. पाटील यांच्या पुढाकाराने सध्याचे जादूटोणाविरोधी विधेयकाचे प्रारूप तयार झाले आहे. 16 डिसेंबर 2005 साली ते विधानसभेत, नागपूरच्या हिवाळी अधिवेशनात पारित झाले होते. पुढे ते अडकले. आता सामाजिक न्यायमंत्री शिवाजीराव मोघे यांनी पुन्हा ते विधानसभेत मांडले आहे. फक्त विधेयकाच्या नावात बदल केला. बाकी विधेयक जसेच्या तसे आहे. सध्याच्या विधेयकातील शब्दन्शब्द विचारपूर्वक ठरविण्याची संधी माजी सामाजिक न्यायमंत्री चंद्रकांत हांडोरे यांच्यासोबत मला मिळाली. ना. हांडोरे, त्यांचे खाजगी सचिव मिलिंद शंभरकर आणि मी अशा तिघांनी या विधेयकाचे अंतिम प्रारूप ठरविण्यात प्रचंड मेहनत घेतली. त्यामुळं या विधेयकात आलेल्या प्रत्येक शब्दामागचा, बदलामागचा इतिहास मला ठाऊक आहे. तो वाचकांसोबत शेअर करण्याची संधी मी घेतो आहे. अनेकांना वाटतं हे विधेयक फार कमजोर आहे. असं वाटणं चांगली गोष्ट आहे; पण गेल्या 30 वर्षात अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळ लढाऊपणे तळागाळातून चालविणार्‍या माझ्यासारख्या कार्यकर्त्याला माहीत आहे की, हा कायदा अतिशय ताकदवान आहे. सरकारच्या कर्तव्याच्या आणि भारतीय राज्यघटनेच्या सध्याच्या मर्यादेत राहून यापेक्षा प्रभावी विधेयक तयार करणं शक्य नाही. पण हा कायदा महाराष्ट्र सरकारचा आहे. आम्हा अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळवाल्यांचा नाही. तसा तो असता तर फलज्योतिषापासून तर परामानसशास्त्रीय दावे करणार्‍यांपर्यंत सारे या विधेयकात ओढले गेले असते, पण ते शक्य नव्हतं. कारण अंधश्रद्धा निर्मूलन करणं हे प्रबोधनाचं काम आहे. हे प्रबोधन आमच्या सारख्या कार्यकत्र्यांनी, प्रसिद्धिमाध्यमांनी व सरकारनेही केलं पाहिजे, पण राज्य सरकारनं जिथे माणसांची उघड फसवणूक होते, लुबाडणूक होते, जीव धोक्यात येतो तिथेच कायद्याद्वारा हस्तक्षेप केला पाहिजे. याचं नीट भान ठेवून सध्याचं प्रारूप तयार झालं आहे. सध्याच्या विधेयकाचा मथळा आहे,''महाराष्ट्र नरबळी व अन्य अमानवीय, अनिष्ट व अघोरी प्रथा व जादूटोणा यांना प्रतिबंध व त्यांचे समूळ उच्चाटन अधिनियम 2011''. अन्य अमानवीय, अनिष्ट व अघोरी प्रथा व जादूटोणा, नरबळी याचा अर्थ काय? 2. ख.नुसार याची व्याख्या सोपी करून टाकली. परिशिष्टात जोडलेली 12 कलमं म्हणजेच ''अमानवीय, अनिष्ट, अघोरी प्रथा, जादूटोणा, नरबळी.'' या बाहेरची एकही गोष्ट या विधेयकात अंतर्भूत नाही. अशी अपवादात्मक व सोपी सुटसुटीत व्याख्या सुप्रीम कोर्टाचे माजी न्यायमूर्ती पी. बी. सावंत यांच्यामुळं करण्यात आली. त्यांनी खूप मेहनतीनं हे विधेयक सोपं, सुटसुटीत करण्यात मोलाचं मार्गदर्शन केलं. सर्वसाधारण विधेयकात शब्दांची व्याख्या करावी लागते. त्यात खूप गोष्टी येऊ शकतात आणि म्हणून काही लोक अमानवीय, अघोरी, अनिष्ट प्रथा यात अनेक प्रथांवर बंदी येईल, अशी भीती व्यक्त करतात, पण केवळ व्याख्येद्वारा 12 कलमांच्या मर्यादेतच हे विधेयक बंदिस्त केले आहे. त्यात इतर प्रथा येत नाहीत. हा पहिला महत्त्वाचा मुद्दा. परिशिष्टातील 12 कलमासंबंधी कृती घडली की संबंधितांसाठी शिक्षा मात्र कठोर आहे. सहा महिने ते सात वर्षे कारावास आणि पाच हजार ते पन्नास हजार रुपये दंड. शिवाय या अपराधाचा प्रसार-प्रचार करणार्‍यासही एवढीच कठोर शिक्षा आहे. शिवाय हा अपराध दखलपात्र व अजामीनपात्र आहे. त्यामुळं पोलिसांना गुन्हा नोंदवावाच लागेल व जामीन न्यायालयातून घ्यावा लागेल. पण अपराध काय? परिशिष्टातील ही 12 कलमे वाचा 1. भूत उतरविण्याच्या बहाण्याने, बांधून ठेवून वा अन्यरीत्या मारहाण करणे, मिरचीची धुरी देणे, पादत्राणे भिजवलेले पाणी पाजणे, छताला टांगणे, तापलेल्या वस्तूंचे चटके देणे, जबरदस्तीने मूत्र, विष्ठा पाजणे, केस उपटणे. (भूत उतरविण्यासाठी मंत्र-प्रार्थना, पूजा करणे गुन्हा नाही.) 2. एखाद्या व्यक्तीने (जिवंत) तथाकथित चमत्कार करून आर्थिक प्राप्ती करणे, फसविणे, ठकविणे, दहशत बसविणे. 3. जिवाला धोका निर्माण होतो किंवा शरीराला जीवघेण्या जखमा होतात अशा अनिष्ट व अघोरी प्रथांचा अवलंब करणे, उत्तेजन देणे, सक्ती करणे. 4. कोणतेही अमानुष कृत्य करणे, नरबळी देणे, सल्ला देणे, प्रोत्साहन देणे, प्रवृत्त करणे. 5. अतिंद्रिय शक्ती संचारली असे भासवून भीती निर्माण करणे, न ऐकल्यास वाईट परिणाम होतील, अशी धमकी देणे. (केवळ देव-देवी अंगात येणे गुन्हा नाही.) 6. एखादी व्यक्ती करणी करते, काळी विद्या करते, भूत लावते, जनावरांचे दूध आठविते, अपशकुनी आहे, रोगराई पसरविते, सैतान आहे असे जाहीर करणे व त्या व्यक्तीचे जगणे त्रासदायक करणे. 7. करणी, चेटूक केले या सबबीखाली मारहाण करणे, धिंड काढणे, वाळीत टाकणे. 8. भुतांची भीती घालणे, शारीरिक इजा भुतामुळे झाली सांगणे, वैद्यकीय उपचार घेण्यापासून रोखून मंत्रतंत्र-अघोरी उपाय करणे, मृत्यूची भीती घालणे. 9. कुत्रा, साप, विंचू चावल्यास वैद्यकीय उपचार घेण्यापासून रोखून त्याऐवजी मंत्रतंत्र, गंडेदोरे सारखे उपचार करणे. (कुर्त्यावर अँन्टीरेबीज, अँन्टीव्हेनम (स्नेक) इंजेक्शन्स वेळीच घेतल्यास माणसं वाचू शकतात. कोकणातल्या विंचूदंशानं माणूस मरू शकतो, पण वैद्यकीय उपचारांनी वाचू शकतो.) 10. बोटाने शस्त्रक्रिया करतो वा गर्भवती स्त्रीचे गर्भलिंग बदलवितो असा दावा करणे. 11. अवतार असल्याचे सांगून व पूर्वजन्मी प्रियकर, प्रेयसी, पती, पत्नी असल्याचे सांगून लैंगिक संबंध ठेवणे. 12. मंदबुद्धीच्या व्यक्तीमध्ये शक्ती आहे असे भासवून त्या व्यक्तीचा धंदा व व्यवसाय करणे. आता या बारा कलमात विरोध करण्यासाठी काय आहे? कुणीतरी सुबुद्ध माणूस याला विरोध करणं शक्य आहे का? ही 12 कलमं म्हणजेच कायदा आहे. मग हे सत्यनारायण, वारी, पूजेला कायदा विरोध करतो हे कुठून आलं? त्याला आधार काय? (क्रमश:) (लेखक हे अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे संस्थापक संघटक आहेत.) भ्रमणध्वनी - 9371014832

शेतकरी आणि खालमानघाले विचारवंत

राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांना एका विद्यार्थ्याने प्रश्न विचारला, 'मी एका मोठय़ा शहरात राहतो आणि माझा चुलत भाऊ एका खेडय़ात राहतो. त्याच्या व माझ्या जगण्यात खूप फरक आहे. हा फरक नाहीसा होऊन शहरे व खेडय़ातील जीवनाचा स्तर समान होण्यासाठी काय करावे?'

या प्रश्नाला महामहीम राष्ट्रपती महोदयांनी दिलेले उत्तर पाहा. त्या म्हणाल्या, 'प्रत्येक गावात मिळणार्‍या शिक्षणाचा दर्जा आपल्याला उंचवावा लागेल. तसेच काही रूढी, परंपरा आणि सवयी दूर साराव्या लागतील. महाराष्ट्रात एकदा दुष्काळ पडला. त्यावेळी जे मजूर काम करीत होते त्यांनी आपल्या मुलांनाही या कामाला लावले. यापैकी पन्नास टक्के लोकांनीच मिळालेल्या पैशांचा योग्य वापर केला. बाकीच्यांनी दारूसारख्या व्यसनात पैसे उडविले, असे एका सर्वेक्षणातून समोर आले आहे. आपल्याला या वाईट प्रथांशी लढावे लागेल. तरुणांना यासाठी विशेष कार्य करावे लागेल.'

राष्ट्रपती महोदयांचे पहिले वाक्य घ्या. त्या म्हणाल्या 'प्रत्येक गावात मिळणार्‍या शिक्षणाचा दर्जा आपल्याला उंचवावा लागेल.' म्हणजे काय? काहीच नाही. रोखठोक बोलाना.. ग्रामीण भागातील शिक्षणाची दुर्दशा झाली आहे. आता ती थांबवावी लागेल. एकेकाळी सरकारी आणि जि.प.च्या शाळांनी 

ग्रामीण भागात शिक्षणाची वाट लावली, आता सरकारी मान्यता घेतलेल्या संस्था वाट लावीत आहेत. दोन्ही ठिकाणी सरकार आहेच. म्हणूनच वाट्टोळे झाले आहे. खरं काय ते किमान बोला तरी. मला हेच समजत नाही की, ही तथाकथित मोठी माणसे गोलगोल का बोलतात? मोठी माणसे गोलगोल बोलतात की, गोलगोल बोलणारी माणसे मोठी होतात? अलीकडच्या काळात गोलगोल बोलणारी, ठाम मते नसणारी, बिनबुडाची माणसेच मोठी होताना दिसतात. तुम्ही कोणत्याही पुढार्‍याचे भाषण ऐका. गोलगोल बोलून वेळ मारून नेणार. हीच गत सरकारमान्य पंडितांची. नुसते शब्दांचे बुडबुडे. आजच असे घडतेय असे नाही. पूर्वापार चालत आले आहे.

एकेकाळी शूद्रांचा अमानुष छळ व्हायचा. हा छळ चालू राहावा म्हणून विद्वानांनी एक तत्त्वज्ञान उभे केले. तुम्ही पूर्वजन्मी पाप केले होते म्हणून या जन्मी तुम्हाला शूद्राचे जीवन मिळाले. त्याला अवघड भाषेत 'कर्मविपाक सिद्धांत' म्हटले गेले. तुम्ही हीन का आहात? कारण तुम्ही पापी आहात. तुमचे प्राक्तनच असे होते. या धारणेचा इतका प्रचार झाला की, शूद्र स्वत:च स्वत:ला अपराधी समजू लागले. कालांतराने महात्मा जोतिबा फुले यांचा जन्म झाला. त्यांनी मान ताठ करून म्हटले, शूद्रांच्या परिस्थितीला पूर्वजन्माचे पाप कारणीभूत नसून ब्राह्मणांचे षड्यंत्र कारणीभूत आहे. एक वीज चमकली. वास्तवाचे लख्ख भान आले.

म. गांधींचा उदय होण्याआधी भारतीय जनतेला लाख दोष दिले जायचे. जनता अडाणी आणि निरक्षर आहे. परंपरावादी आणि रूढीग्रस्त आहे. यांच्यात हिंदू-मुसलमानांची भांडणे आहेत. वगैरे.. अनेक भारतीयांची हीच समजूत झाली. आपण मागासलेले आहोत म्हणूनच आपण पारतंर्त्यात आहोत, असे आपलेच लोक छातीठोकपणे सांगू लागले. त्यानंतर महात्मा गांधी आले. त्यांनी मान ताठ करून सांगितले, भारतीय जनतेतील दोष हे तुमच्या साम्राज्यामुळे निर्माण झाले आहेत. तुम्ही आमच्या छातीवरून उठा, आम्ही आमची वाटचाल करू. पुन्हा वीज चमकली. लख्ख वास्तव दिसले. 

जनतेला दोष देणारे विद्वान सर्वत्र आढळतात. ते पायलीला पन्नास मिळतात. लोकांना दोष दिला की यांची सरकार दरबारी मातब्बरी वाढते. सरकारी कमिटय़ांवर वर्णी लागते. सरकारी तव्यावर पोळी भाजली जाते. चांगभले होते. मी अशा विचारवंतांना खालमानघाले (मान खाली घालून विचार करणारे) मानतो. ते खालच्या लोकांच्या चुका काढत राहतात व सरकारी बाजूचा बचाव करीत असतात. मान ताठ करून विचार करणारे विचारवंत प्रजेच्या स्वातंर्त्याबद्दल संवेदनशील असतात. ते लोकांना दोष देत नाहीत. प्रजेत आलेले दोष, उणिवा ह्या गुलामीचे दुष्परिणाम आहेत हे त्यांना समजते. त्यांना मी स्वाभिमानी विचारवंत मानतो. थोडेसे शास्त्रीय भाषेत बोलायचे तर असे म्हणता येईल की, खालमाने विचारवंत परिणामांना कारण म्हणून सादर करीत असतात. स्वाभिमानी विचारवंत हे मूळ कारणांची उकल करतात. 

हल्लीचे सरकारी पंडित शेतकर्‍यांना दोषी ठरविण्याची एकही संधी सोडत नाहीत. एकेकाळी भारतातील शेतकरी सेंद्रिय शेती करीत होते, तेव्हा हेच विद्वान त्यांना आधुनिक शेती करायचे 'शहाणपण' शिकवीत होते. आज जेव्हा थोडय़ा-थोडक्या प्रमाणात रासायनिक खते व संकरित बी-बियाणे वापरू लागले, तेव्हा हेच विद्वान त्यांना सेंद्रिय शेती करण्याचा डोस पाजू लागले. शेतकरी लग्नावर पैसे उधळतो, त्यामुळे त्यावर आत्महत्या करण्याची पाळी येते असेही सर्रास म्हटले जाते. पुढार्‍यांनी त्यांच्या पोरांच्या लग्नात कोटय़वधी रुपये उधळले तरी ते आत्महत्या करीत नाहीत, हे त्यांना दिसत नाही का? शेतकरी जाती-पातीत अडकला आहे म्हणून तो मागे पडला, असा शोध काही 'दीड शहाणे विद्वान' लावतात. विद्यापीठांमध्ये माजलेला जातीयवाद त्यांना दिसत नाही. विद्यापीठांच्या परिसरात जातीयवादाची दुर्गधी किळस यावी एवढी माजलीय. विद्यापीठातील राजकारणी मागे का पडत नाहीत? असे विचारले तर हेच विद्वान निर्लज्जपणे हसून विषय टाळतात. एक नाही हजार उदाहरणे देता येतील जेथे शेतकरी अपमानित केला जातो. शेतकर्‍याला दोष दिले जातात. ऐतखाऊ समाजाने आपले पाप झाकण्यासाठी ही शक्कल काढली आहे.

शेतकरी मागे का आहे? त्याच्या समोर असलेल्या समस्या का आहेत? त्यावर आत्महत्या करण्याची पाळी का येते? या प्रश्नांची उत्तरे तुम्ही मान खाली घालून शोधू लागलात तर तुम्हाला नेमके उत्तर सापडणार नाही. तुम्ही परिणामांनाच कारण समजायला लागाल. मात्र मान वर करून पाहिले तर तुमच्या लक्षात येईल, शेतकर्‍यांच्या दुर्दशेला सत्ताधारी आणि नोकरशहा जबाबदार आहेत. कोणी तरी मान उंचावून म्हणायला पाहिजे की, तुमच्याकडून आम्हाला काही नको, तुम्ही शेतकर्‍यांच्या वाटेवर धोंडे टाकायचे तेवढे थांबवा, त्यांच्या छाताडावरून उठा, मग पाहा, हेच शेतकरी त्याचे भवितव्य कसे घडवितात.

त्या विद्यार्थ्याच्या चुलत भावाची परिस्थिती वाईट असण्याचे कारण त्याचा बाप शेतकरी आहे आणि शेतकर्‍यांचा धंदा तोटय़ात राहावा यासाठी राज्यकर्ते जबाबदार आहेत. ज्या दिवशी चुलत्याचा शेती व्यवसाय मुक्त होईल त्या दिवशी चुलत भाऊही तुझ्याच सारख्या शाळेत शिकेल. कदाचित तुझ्याहीपेक्षा चांगल्या शाळेत. हे वास्तव कोणता राष्ट्रपती या मुलांना सांगेल?

(लेखक अमर हबीब  हे नामवंत विचारवंत व 

सामाजिक कार्यकर्ते आहेत)

भ्रमणध्वनी : 9422931986

शेतकरी आत्महत्या व महासत्ता

नॅशनल क्राईम रेकॉर्डस् ब्युरोचा ताजा अहवाल नुकताच प्रसिद्ध झाला. त्या अहवालानुसार गेल्या 15 वर्षात देशभरात पावणेतीन लाख शेतकर्‍यांनी आत्महत्या केल्याचे नमूद केले आहे. तसा हा 'मरण्याचा' आकडा कोणत्याही संवेदनशील माणसाची छाती दडपून टाकण्यास पुरेसा आहे. पण तसे होताना दिसत नाही. कोणत्याही नैसर्गिक आपत्तीत एवढय़ा मोठय़ा संख्येने माणसं मेली नाहीत. वादळ, भूकंप, महापुरातही एवढी माणसं मेली नसतील. स्वातंर्त्यलढय़ामध्येसुद्धा एवढी माणसं ब्रिटिशांनी मारली नाहीत. अमेरिकेने दुसर्‍या महायुद्धात नागासाकी व हिरोशिमावर केलेल्या बॉम्बहल्ल्यातसुद्धा इतकी माणसं मेली नाहीत. पण गेल्या 15 वर्षात पावणेतीन लाख शेतकर्‍यांनी आत्महत्या केल्यात याची लाज-शरम मात्र कोणाला वाटली नाही. तीळतीळ जीव तुटावा तसा हा शेतकरी कणाकणाने क्षणाक्षणाला मरत होता. मरतो आहे. आत्महत्या करतो आहे. आणि आम्ही ते सर्व निर्लज्जपणे पाहत होतो. आजही पाहतो आहोत. 26/11 च्या मुंबईवरील दहशतवादी हल्ल्यात काही माणसं मरतात तर सारा देश हळहळतो. त्या हल्ल्यात ठार झालेल्यांसाठी 'मेणबत्त्या' लागतात. सचिन तेंडुलकरला आपल्या शतकातील एक शतक या हल्ल्यात ठार झालेल्यांना श्रद्धांजली म्हणून अर्पण करावेसे वाटते. पण गेल्या पंधरा वर्षात पावणेतीन लाख शेतकरी आत्महत्या करतात पण त्यांच्याविषयी कोणाला सहानुभूती वाटत नाही. त्यांच्यासाठी कोणाला एक मेणबत्ती पेटवून श्रद्धांजली द्यावी असे वाटत नाही किंवा सचिन तेंडुलकरला आपले एखादे शतक त्यांना अर्पण करावेसे वाटत नाही. उलट त्याच्या मरण्याची टिंगलटवाळीच अधिक होताना दिसत आहे. एखादा शत्रू जरी मेला तरी त्याची मरणोत्तर टिंगलटवाळी कोणी करीत नाही. पण शेतकर्‍यांच्या बाबतीत हाही विधिनिषेध कोणी पाळताना दिसत नाही. तो आत्महत्या करतो आहे. का करतो आहे? या कारणांचा शोध न घेताच त्याच्या आत्महत्येचेही 'खापर' त्याच्याच माथ्यावर फोडून आपण मात्र नामानिराळे होत आहोत. तो दारूच पितो. तो आळशीच आहे. त्याला अक्कलच नाही. तो आपल्या मुलामुलींच्या लग्नात खर्चच जास्त करतो. एकूण काय तर त्याच्या आत्महत्येला तोच जबाबदार. त्याच्या आत्महत्येनंतर त्याला एक लाख रुपये मिळतात म्हणून तो आत्महत्या करतो असे म्हणणार्‍या निर्लज्ज आणि बेशरम माणसांचीही संख्या काही कमी नाही. दारू पिऊन जर आत्महत्या झाल्या असत्या तर आतापर्यंत सर्वाधिक आत्महत्या सिनेमा क्षेत्रात व्हायला पाहिजे होत्या. सिनेमा क्षेत्रात सर्वाधिक दारू पिली जाते. पण तेथे मोठय़ा प्रमाणावर आत्महत्या दिसत नाही. राजकीय क्षेत्रातही दारू मोठय़ा प्रमाणावर पिली जाते. पण तेथेही आत्महत्या नाही. दारू पिल्यानेच जर आत्महत्या झाल्या असत्या तर आतापर्यंत पुढार्‍यांच्या आत्महत्यांच्या बातम्या छापण्याचे सौभाग्य वृत्तपत्रांना प्राप्त झाले असते. पण तसे होताना दिसत नाही. नोकरदार वर्गामध्येही दारूचे प्रचंड प्रमाण आहे. दारू पिल्यानेच जर आत्महत्या झाल्या असत्या तर आतापर्यंत कलेक्टर कचेर्‍या, तहसील ऑफिसेस ओस पडायला पाहिजे होत्या. पण तसेही झाले नाही. ग्रामीण भागापेक्षा शहरी उच्चभ्रू वर्गात दारूचे प्रमाण वाढले आहे. परंतु तेथेही आत्महत्या नगण्य आहेत. परंतु शेतकरी दारू पितात म्हणून आत्महत्या करतात असे म्हणताना म्हणणार्‍यांची जीभ मात्र गळून पडत नाही. लग्नामध्ये खर्च सर्वाधिक कोठे होतो ते आपण पाहतो. परंतु त्यांनी लग्नात खर्च खूप केला म्हणून ते कर्जबाजारी झाले व त्यांच्यावर आत्महत्येची पाळी आली असाही आपला अनुभव नसतो. परंतु शेतकर्‍यांच्या बाबतीत, 'ते आपल्या मुलामुलींच्या लग्नात खर्च करतात' म्हणून त्यांच्यावर आत्महत्येची पाळी येते असे म्हणताना उचलली जीभ आणि लावली टाळूला असा प्रकार सर्रास घडतो. मला आठवतं ऑक्टोबर 2005 मध्ये राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्ष डॉ. एम.एस. स्वामीनाथन यांचा दौरा विदर्भात होता. आयोगाचा अहवाल तयार करण्यासाठी ते भारतभर फिरत होते. त्यांच्या कामाचाच भाग म्हणून ते विदर्भात आपल्या ताफ्यासह आले होते. या दौर्‍यात ते शेतकर्‍यांना शेती संशोधन केंद्रांना, कृषी केंद्र, कृषी विद्यापीठांना भेटणार होते. त्यांच्याशी बोलणार होते. त्यातच त्यांनी आत्महत्या केलेल्या कुटुंबीयांच्या काही घरांना भेट द्यायचा मानस व्यक्त केला. आणि अधिकार्‍यांच्या कपाळावर आठी पडली. पण राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाच्या अध्यक्षांचा निर्णय टाळणे अधिकार्‍यांना शक्य झाले नाही. वर्धा जिल्हय़ातील आष्टी या गावी प्रभाकर कठाळे या 35 वर्षीय शेतकरी तरुणाने आत्महत्या केलेली होती. त्याच्या घरी जाऊन त्याच्या आईवडिलांचे सांत्वन करावे, त्यांच्याशी बोलावे असे आयोगाने ठरविले. राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्ष, आयोगाचे सदस्य, अधिकारी, पत्रकार असा 30-35 गाडय़ांचा ताफा. त्या ताफ्यात पत्रकार या नात्याने मीही होतो. ताफा आष्टी गावाच्या दिशेने निघाला असतानाच कोणीतरी बातमी दिली, ज्या प्रभाकर कठाळेनी आत्महत्या केली म्हणून त्याचे वडील श्यामराव कठाळे यांचे सांत्वन करण्यासाठी आयोग निघाला होता. त्याच श्यामराव कठाळेंनीसुद्धा दोन दिवसांपूर्वी आत्महत्या केली. एकूण परिस्थिती सुन्न करणारी होती. तरीदेखील आयोग आपल्या ताफ्यासह आष्टीला कठाळेंच्या घरी पोहोचला. शेतकर्‍याचं घर किती मोठं असणार? त्यामुळे बर्‍याच जणांना घरात उभं राहण्यापुरतीही जागा नव्हती म्हणून बरीच अधिकारी मंडळी बाहेरच घोळका करून उभी होती. त्याच घोळक्यात मीही उभा होतो. अधिकार्‍यांची चर्चा सुरू होती. त्यात एका अधिकार्‍याने मुद्दा मांडला, 'जर डॉ. एम.एस. स्वामीनाथनसारखा राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचा अध्यक्ष, ज्याला कॅबिनेट मंर्त्याचा दर्जा आहे, असा माणूस आत्महत्याग्रस्त घराला भेट देत असेल तर इतर शेतकर्‍यांनासुद्धा आपण आत्महत्या केली तर अशीच मोठमोठी माणसे आपल्या घराला भेट देतील असे वाटून आत्महत्येची 'प्रेरणा' मिळणार नाही का?' अधिकार्‍याचा मुद्दा ऐकूनच मी चक्रावलो. मेल्यानंतर कोणीतरी मोठा माणूस आपल्या घरी भेट देईल म्हणून कोणी आत्महत्या करतो? शेतकरी आत्महत्येची ही प्रेरणा होऊ शकते? मेल्यानंतर लाख रुपये मिळतात म्हणून शेतकरी आत्महत्या करतात हे बर्‍याच अधिकार्‍यांच्या तोंडून ऐकलं होतं. त्याच्या पलीकडे संताप व चीड आणणारा नवीनच मुद्दा आता ते अधिकारी मांडत होते. मला ओळखणारे तेथे कोणीच नव्हते. मी 'पत्रकार' आहे हे त्यांना माहीत नव्हते. म्हणून ते 'निर्भीड'पणे बोलत होते. शेतकरी आत्महत्येची टिंगलटवाळी करीत होते. अखेर माझ्याने राहावले गेले नाही. आत्महत्येला 'प्रेरणा' मिळणार नाही का? हा मुद्दा मांडणार्‍या अधिकार्‍याच्या खांद्यावर हात ठेवत 'मी एका मोठय़ा वृत्तपत्राचा संपादक आहे' असा परिचय करून देत मी म्हणालो, 'आपल्या मृत्यूनंतर कोणीतरी मोठा माणूस आपल्या कुटुंबीयांच्या सांत्वनासाठी येईल या 'प्रेरणे'तून शेतकरी आत्महत्या करणार नाही का? हा मुद्दा मला आवडला. पण तुम्ही सर्व जिवंत आहात. कारण तुम्हाला आत्महत्या करण्याची 'प्रेरणा' अजूनपर्यंत कोणी दिलेली दिसत नाही. पण मी तुम्हाला ती देतो. तुमच्यापैकी कोणीही आत्महत्या करणार असेल तर तुमच्या कुटुंबीयांच्या सांत्वनासाठी या देशाच्या पंतप्रधानांना आणण्याची जबाबदारी माझी. हे वचन मी तुम्हाला देतो. ही 'प्रेरणा' घेऊन तुमच्यापैकी कोण आत्महत्या करायला तयार आहे? कोणीच काही बोलले नाही. थोडय़ा वेळाने मीच म्हणालो, आत्महत्येसाठी ही 'प्रेरणा' पुरेशी नसेल तर वर तुमच्यापैकी कोणीही आत्महत्या करणार असेल तर त्याला 1 कोटी रुपये देण्याची मी व्यवस्था करतो. त्या अधिकार्‍यांच्या टोळक्यातील कोणीही आत्महत्येस तयार झाले नाही. मृत्यूनंतर 'पैसा' मिळेल. मृत्यूनंतर कोणीतरी मोठा माणूस कुटुंबाला भेट देईल, त्यातूनच 'प्रतिष्ठा' मिळेल म्हणून कोणी आत्महत्या करीत नसतो हे सर्वाना चांगलं माहीत आहे. 'शहाण्यांना तर अधिकच चांगलं माहीत आहे. तरीदेखील हेच 'शहाणे' शेतकरी आत्महत्येची टिंगलटवाळी करतात. जिवंतपणी शेतकर्‍याला कोणी चांगलं म्हटलं नाही. मेल्यानंतरही त्याचा पिच्छा सोडत नाहीत. मेलेल्या शेतकर्‍यांची किमान माती खराब करू नये हेही 'शहाण्यांना' समजत नसेल का? शेतकर्‍यांचा इतका दुस्वास का व कशासाठी? गेल्या 15 वर्षात पावणेतीन लाख शेतकरी आत्महत्या करतात पण देश हालत नाही. कोणाचं मनही पाझरत नाही. पण का? देश महासत्ता बनणार अशा आवया मधूनमधून उठत असतात. ते ऐकून गुदगुल्या होणारेही या देशात कमी नाहीत. देश महासत्ता बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करतो आहे आणि शेतकरी मात्र मोठय़ा प्रमाणावर आत्महत्या करतो आहे. आतापावेतो पावणेतीन लाख शेतकर्‍यांनी आत्महत्या करूनसुद्धा हा देश महासत्ता बनला नाही. अजून किती मोठय़ा प्रमाणावर शेतकर्‍यांनी आत्महत्या केल्या म्हणजे हा देश महासत्ता बनेल? एकूणच शेतकर्‍यांच्या मरण्यातच या देशाची महासत्ता आहे का? शेतकर्‍यांना आत्महत्या करायला लावणारी महासत्ता या देशात येणार आहे का? शेतकर्‍यांचे मरण हेच सरकारचे धोरण हे आतापर्यंत ऐकून होतो, परंतु जागतिकीकरणानंतर शेतकर्‍यांच्या आत्महत्येतच देशाची 'महासत्ता' दडली आहे की काय अशी शंका आता यायला लागली आहे. अन्यथा एका बाजूला शेतकर्‍यांच्या वाढत्या आत्महत्या तर दुसर्‍या बाजूला 'महासत्ते'चे ढोल सोबत सोबतच वाजले नसते. (लेखक शेतकरी आंदोलक आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहे.) भ्रमणध्वनी - 9822587842