भौतिक पदार्थमय देह हा आपल्या मानवी अस्तित्वाचा केवळ एक भाग आहे. कोणताही जीव निव्वळ पदार्थमय नसतो. पदार्थमय देहात प्राण असेल तरच आपण त्या देहाला 'सजीव' म्हणतो. अचेतन सृष्टीची सचेतन होण्याकडे जी वाटचाल सुरू झाली, त्या यात्रेतील पहिला टप्पा प्राण आहे. प्रत्येक सजीव देह हा सूक्ष्म पेशींचा (सेल) बनलेला असतो. एकच पेशी असलेले कित्येक सूक्ष्म जीवाणू असतात तसेच कोटी-कोटी पेशींनी मिळून घडविलेले मानवासारखे व मानवापेक्षाही अगडबंब देह असलेले प्राणी असतात. मात्र या नानाविध देहरचनांचा मूळ घटक असलेल्या पेशींची कार्यपद्धती बरीचशी सारखी असते. अगदी वेगळी कार्यपद्धती असणार्‍या पेशी कदाचित पृथ्वीवर फार पूर्वी अस्तित्वात आल्याही असतील; परंतु त्या टिकाव धरू शकल्या नाहीत. विशाल अंतराळातील दूरवरच्या एखाद्या किंवा अनेक ग्रहांवर अशी वेगळी कार्यपद्धती असणार्‍या पेशी व त्या पेशींपासून तयार झालेले सजीव प्राणी अस्तित्वात असतीलही, मात्र त्याबाबत कोणताही पुरावा वैज्ञानिकांना अजूनतरी आढळलेला नाही. पृथ्वीवरील प्रत्येक जीवपेशीला एक पातळ त्वचा असते, ज्या त्वचेतून काही द्रव व अतिसूक्ष्म घन पदार्थ आत येऊ शकतात व बाहेरही टाकले जाऊ शकतात. ही पातळ त्वचा त्या पेशीला बाह्य जगापासून वेगळे करते. भोवतालच्या वातावरणातून पोषक घटक आत शोषून घेणे, त्या घटकांवर रासायनिक प्रक्रिया करून स्वत:चे पोषण व दुरुस्ती करणे आणि स्वत:सारखीच दुसरी पेशी निर्माण करून निष्प्राण होणे, हे कार्य प्रत्येक सजीव पेशीमध्ये अविरत सुरू असते. पेशीच्या गाभ्यात लांबलचक साखळी असलेले न्यूक्लिक अँसिडचे 'डीएनए' नावाने ओळखले जाणारे जे रेणू असतात, त्या 'डीएनए'मधील जीन्स नावाचे घटक हे त्या-त्या सजीवांच्या देहरचनेचे गुणधर्म ठरवितात. पेशींच्या आत सतत सुरू असलेले हे नवनिर्मितीचे कार्य अतिशय गुंतागुंतीचे, जलदगतीचे व प्रचंड उलाढालीचे असते. हजारो रेणूंची त्यासाठी ठरावीक कार्यक्रमानुसार धावपळ सुरू असते. वेगवेगळ्या प्रकारचे रेणू वेगवेगळ्या प्रकारची कामे पार पाडत असतात. एखाद्या अजस्र कारखान्यासारखी प्रत्येक पेशीच्या आतली कार्यपद्धती असते. पोषण, दुरुस्ती व नवनिर्माण या कामांसाठी आवश्यक ते पदार्थमय घटक बाह्य वातावरणातून शोषून घेणे व प्रक्रिया झाल्यानंतर अनावश्यक द्रव्य पुन्हा बाह्य वातावरणात सोडून देणे, हे कामही अखंड सुरूच असते. अगदी स्वत:च्या त्वचेची निर्मिती व दुरुस्तीदेखील पेशींच्या आतूनच होत राहते. अशा लक्षावधी पेशींचा मिळून आपला एक-एक अवयव बनतो. त्या पूर्ण अवयवांच्या निर्मितीचा आराखडा प्रत्येक पेशीजवळ असतो. अनेक अवयवांचा मिळून आपला देह बनतो. प्रत्येक अवयवाचे कार्य वेगळे; परंतु सर्व अवयव एकमेकांना पूरक असतात. कोटय़वधी पेशींचा समूह असलेला देहदेखील ढोबळमानाने पेशींसारखेच कार्य करतो. देहाबाहेरून पोषक अन्न आत घेणे, त्यावर प्रक्रिया करून देहाचे पोषण करणे, अनावश्यक पदार्थ बाहेर टाकणे, नवीन देहाची निर्मिती करणे व नंतर निष्प्राण होणे! पृथ्वीच्या पोटात, पृष्ठभागावर व वातावरणात सूक्ष्म जीवाणूंची अफाट संख्या असते. आपल्या मानवी दृष्टीला हे जीवाणू दिसत नाही; परंतु आपल्या देहाच्या आत व देहाच्या त्वचेवरदेखील अब्जावधी जीवाणू नांदत असतात. आपल्या देहातील नित्य निष्प्राण होणार्‍या पेशी हे जीवाणू फस्त करतात. ते अतिशय उंच जागी व अतिखोल विवरांमध्ये तसेच कडाक्याच्या थंडीत व होरपळणार्‍या उष्णतेतदेखील टिकाव धरून राहतात. हे सूक्ष्म जीवाणूदेखील पेशींचेच बनले असतात व त्यांच्या पेशीतदेखील व नमूद केलेले कार्य सुरू असते. सर्व सजीव पेशींची रचना व कार्यपद्धती मूलत: समान असल्यामुळे पृथ्वीवर आता आढळून येणार्‍या व ज्यांच्या देहरचनांचा अभ्यास होऊ शकतो अशा पूर्वी नष्ट झालेल्या सर्व सजीवांची उत्पत्ती एकाच आद्य जीवापासून किंवा पेशीपासून झाली असावी, असा जीवशास्त्राच्या अभ्यासकांचा अंदाज आहे. म्हणजेच पदार्थविज्ञानशास्त्राप्रमाणेच जीवशास्त्रदेखील अद्वैताकडे इशारा करते असे मानावे लागेल. सजीवसृष्टीचा प्रारंभ आपल्या पृथ्वीवर सुमारे साडेतीन कोटी वर्षापूर्वी झाला असावा, असा वैज्ञानिकांचा अंदाज आहे. प्रथम जीव कसा जन्मला. याबाबत वेगवेगळे अंदाज आहेत. ज्वालामुखीच्या स्फोटातून निर्माण झालेल्या ढगात मिथेन, अमोनिया व हायड्रोजन विपुल प्रमाणात एकत्र असावे व विजेच्या कडकडाटामुळे त्यांच्या संयोगातून अमिनो अँसिड्स व साखरेसारखे क्लिष्ट रचना असलेले रेणू तयार होऊन जीवनाची उत्पत्ती झाली असावी, असा काही वैज्ञानिकांचा अंदाज आहे. दुसरे काही वैज्ञानिक मात्र सूक्ष्म सजीव प्रथम परग्रहावरून अथवा अंतराळातून उत्कापातासोबत अथवा धूमकेतूच्या शेपटीवर स्वार होऊन पृथ्वीवर आले व त्यांनीच येथे जीवनाचा विस्तार केला, असे मानतात. वैज्ञानिकांचा तिसरा गट असे मानतो की, तीन कोटी वर्षापूर्वी सूर्य सध्यापेक्षा कमी तेजस्वी असल्यामुळे पृथ्वीवर हिमयुग होते व शेकडो फूट जाडीचा बर्फाचा थर समुद्रावर पसरला होता. त्या थराखाली समुद्राच्या तळाशी जीवनिर्मितीला पोषक वातावरण व घटक असल्यामुळे तिथे प्रथम जीवनिर्मिती झाली असावी. इतरही काही वेगळ्या मान्यता आहेत. सारांश, पृथ्वीवर सजीवसृष्टीचा प्रारंभ नेमका कसा व कोणत्या कारणाने झाला याबाबत वैज्ञानिकांचे एकमत नाही. मात्र आज अस्त्विात असलेल्या सर्व सजीवांचा आद्य पूर्वज एकच असावा याबाबतीत मात्र दुमत आढळून येत नाही. आपल्या सामान्य भाषेत असे म्हणू की किडय़ामुंग्यांसह आपण सर्व सजीवांमध्ये एकच प्राणतत्त्व प्रवाहित असतो. (लेखक हे नामवंत विधिज्ञ व सामाजिक कार्यकर्ते आहेत.) भ्रमणध्वनी - 9881574954 |
Tuesday, 31 July 2012
सर्व सजीवांची उत्पत्ती एकाच जीवापासून!
Monday, 30 July 2012
आता आदिवासींनी कोणता आदर्श घ्यावा?
सरहूल महोत्सव म्हणजे आदिवासींचा पारंपरिक निसर्गपूजेचा महोत्सव. 'सरहूल' अथवा 'सकुवा' हे एका वृक्षाचे नाव आहे. हा वृक्ष आपल्याकडील कडुनिंबासारखा वृक्ष. वसंतऋतूत या वृक्षाला चैतपालवी फुटते. या वृक्षांची फुलोर्‍याची नाजूक डहाळी पाहुण्यांच्या अथवा नातलगांच्या उजव्या कानावर खोवायची आणि हात जोडून 'जोहार' या शब्दाने अभिवादन करायचे ही तिथली प्रथा. त्यानंतर नटूनथटून आलेल्या आदिवासींनी वृक्षाभोवती फेर धरून लयबद्ध नृत्य करायचं. अख्खा गावच मग या नृत्यात सहभागी होतो. आमच्याकडच्या गणेशोत्सवाची आठवण व्हावी अशी ती मिरवणूक असते. या मिरवणुकीत राज्यपाल, कुलगुरू, मुख्यमंत्री सगळेच सहभागी होतात. झारखंड हे 10-11 वर्षापूर्वी निर्माण करण्यात आलेले स्वतंत्र राज्य. हा पूर्वीचा बिहार. या झारखंडमध्ये आठ आदिवासी समूह असून प्रत्येक आदिवासीची स्वतंत्र बोली आहे. त्यातील 'खडिया' आणि 'मुंडा' हे आदिवासी विशेष प्रगत आहेत. खडियांची स्वतंत्र लिपी असून त्या भाषेत लेखन करणार्‍या लेखकांची संख्या सुमारे पाचशे आहे. हे आदिवासी घराबाहेर पडले की, नागपुरी बोलतात. नागपुरी ही एक आदिवासी जमात असून त्यांच्या बोलीला 'नागपुरी' म्हणतात. हैदराबाद संस्थानातली माणसं घराबाहेर पडली की, जसं हिंदी, उर्दू भाषेत बोलत तसा हा व्यवहार चालतो. नाहीतरी या प्रदेशाला 'छोटा नागपूर' याच नावाने लोक ओळखत असत आणि आमच्या काळी शाळेत भूगोल शिकताना आम्ही 'छोटा नागपूर' म्हणून ओळखत होतो. या आठही बोलीत गरीब आणि श्रीमंत यासाठी शब्दच नाहीत. पंकजकुमारांनी आम्हांला माहिती दिली. दोन हजार वर्षे उलटून गेली. आमच्या वृक्षपूजेचे रूपांतर मूर्तिपूजेत झाले नाही की, देऊळ संस्कृतीत झाले नाही. सरहूल महोत्सवात कोणी पुरोहितही नव्हता. जे होते ते आदिवासी पंडितच होते. त्यामुळे इथे जमाती आहेत, पण जाती नाहीत. तरीपण भारत सरकार आमचा उल्लेख 'जनजाती' म्हणून करतात हे त्यांना फारसे रुचत नाही. महाराष्ट्रातील औरंगाबादसारख्या दीडदोन हजार किलो मीटरवरच्या लेखकाला त्यांनी पाहुणा म्हणून का बोलवावे याचे मला आश्चर्य वाटत होते. त्यांना मराठी येत नव्हते आणि धड इंग्रजीही येत नव्हते. उद्घाटन समारंभात रंगमंचावर आम्ही चौघेच होतो. उद्घाटक म्हणून झारखंडचे मुख्यमंत्री अजरुनसिंग मुंडा, दिल्ली येथील जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठातील प्रसिद्ध अभ्यासक आणि हिंदी साहित्याचे समीक्षक डॉ. तलवार, हरियाणाचे माजी राज्यपाल डॉ. माताप्रसाद जे 'दलित नाटय़लेखक' म्हणून ओळखले जातात आणि त्यांचे 'गौतम बुद्धा' या विषयावरचे नाटक या क्षेत्रातील मंडळींना खूप आवडलेही होते. अशा या रंगमंचावर मी चौथा पाहुणा होतो. झारखंडचे मुख्यमंत्री अजरुन मुंडा अतिशय तरुण आहेत. त्यांनी पारंपरिक पद्धतीने नगारा वाजवून कार्यक्रमाचे उद्घाटन केले. चर्चासत्राच्या उद्घाटन समारंभात अश्विनीकुमार यांनी केलेले प्रास्ताविक अद्भुत होते. मला स्वत:ला अंतमरुख करणारे होते. झारखंड या प्रदेशातील 50 टक्के लोकसंख्या आदिवासींची आहे. 'फॉरेस्ट कायदा' अस्तित्वात आला आणि आदिवासींची ससेहोलपट सुरू झाली. ते मैदानी प्रदेशात स्थलांतरित झाले. 'स्वस्तातला मजूर' म्हणून या भागातल्या जमीनदारांनी आदिवासींवर वेठबिगारी लादली. शिक्षण नाही, रोगराईनिवारण करण्यासाठी औषधांची सोय नाही आणि उदरनिर्वाहाचे कोणतेच साधन नाही. जे होते ते इंग्रजांनी ताब्यात घेतलेले. अशा या आदिवासींकडे शंभर-सव्वाशे वर्षापूर्वी ºिश्चन मिशनर्‍यांचे लक्ष गेले. त्यांनी शाळा आणि दवाखाने सुरू केले. माणसांच्या रूपाने आपल्या मदतीला देव धावून आला असे आदिवासींना वाटू लागले. शिकता शिकता हे आदिवासी ºिश्चन झाले. खरेतर आपणाला 'आदिवासी' म्हणूनच जगायचे होते; पण ºिश्चन धर्म आपल्यावर लादला हे रांची येथील 'केरकट्टा' या नावाच्या आदिवासी मुख्याध्यापकाला कळले. त्याने धर्मातर रोखले. तो राजेंद्रबाबूंच्या सहवासात आला. आदिवासींना त्याने स्वातंर्त्यचळवळीत आणले. 1952च्या निवडणुकीत भारतातील सर्वाधिक मते घेणारे उमेदवार म्हणून आपण पं. जवाहरलाल नेहरूंना ओळखतो. पण या निवडणुकीत सर्वांत जास्त मते घेणारे उमेदवार होते केरकट्टा. ते खासदार झाले. स्वातंर्त्यानंतर संघपरिवाराच्या लक्षात आले. पूर्वोत्तर भारत धर्मातरामुळे धोक्यात आहे. संघकार्यकत्र्यांनी संपूर्ण आदिवासींच्या शिक्षणाकडे लक्ष केंद्रित केले. अगदी नकळतपणे आदिवासींचे हिंदूकरण सुरू झाले. दरम्यान, आदिवासींमध्ये विचारवंतांचा एक वर्ग निर्माण झाला होता. प्रा. डॉ. रामप्रसाद मुंडा हे रांची विद्यापीठातले विश्वविख्यात 'अँथ्रापॉजलिस्ट' होते. गेल्या वर्षीच त्यांचे निधन झाले. झारखंडी भाषा आणि संस्कृतीच्या अध्ययन विभागाचे ते संस्थापक आणि विभागप्रमुख होते. आपण कुठल्याही धर्माचा स्वीकार न करता केवळ आदिवासी म्हणून या राज्यात स्वतंत्रपणे जगू शकतो ही नवी जाणीव तेथील आदिवासी विचारवंतांमध्ये आज रुजली आहे. हे राज्यघटनेमुळे शक्य आहे आणि राज्यघटनेचा मसुदा लिहिणारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे महाराष्ट्राचे होते. त्यांच्या प्रेरणेने महाराष्ट्रातील साहित्य आणि रंगभूमीची नवीन चळवळ सुरू झाली. म्हणूनच या महोत्सवात महाराष्ट्रातील दलित रंगभूमीच्या लेखकांना आम्ही निमंत्रित केले आहे. त्यात प्रा. भगत, प्रेमानंद गज्वी आणि डॉ. कुमार अनिल हे उपस्थित आहेत. त्यांचे प्रास्ताविक ऐकून आम्ही थक्क झालो. आज मला हे सर्व आठवलं त्याचं तसंच एक महत्त्वाचं कारण आहे. एक महिन्यापूर्वीच अजरुन मुंडा यांच्या हेलिकॉप्टरला लहानसा अपघात झाला आणि त्यातून ते बालंबाल वाचले. म्हणून त्यांच्या पुरोहितांनी (एका राजकीय सल्लागारांनी) त्यांना मुळात त्यांचा निवास शापित असून तो शापमुक्त करायला सांगितले. अजरुन मुंडांनाही हे पटलं. त्यासाठी मुख्यमंत्र्यांच्या निवासस्थानाच्या आवारात मारुतीचे मंदिर बांधण्यात आले. संकटमोचन हनुमानमूर्तीची तिथे प्रतिष्ठापना करण्यात आली. या मंगल सोहळ्याप्रसंगी हनुमान चालिसाचे पठण करण्यात आले. झारखंडसह भारतातल्या असंख्य लोकांनी हा मंगलसोहळा दूरदर्शन वृत्तवाहिनीवरून पाहिला. मा. अजरुन मुंडा यांच्या उपस्थितीत पंकज यांनी केलेले प्रास्ताविक आठवले. केरकट्टा यांचे अनुयायी आणि एक लेखक अश्विनीकुमार सांगत होते, आम्हांला कोणत्याही धर्माचा स्वीकार न करता सन्मानाने जगता आले पाहिजे. राज्यघटनेत तशी तरतूद आहे आणि त्यांच्या राज्याचे मुख्यमंत्री हनुमानमंदिराची स्थापना मुख्यमंत्र्यांच्या निवासस्थानी करून संदेश देत होते, आपण हिंदू आहोत आणि हिंदू देवदेवताच आपले संरक्षण करू शकतील. अजरुन मुंडा हेलिकॉप्टरच्या अपघातातून बालंबाल बचावले; पण त्याच बिहार प्रांतात मोरारजी देसाई यांच्या विमानाला अपघात झाला होता आणि नव्वदी ओलांडलेला भारताचा हा माजी पंतप्रधान पायी चालत अपघात स्थळापासून दूर गेला होता. मोरारजी धर्मश्रद्धेने हिंदू होते. पण त्यांनी असे काही करून जनतेला शापमुक्तीचा संदेश दिल्याचे मला स्मरत नाही. मी सेक्युलर आहे; पण धर्म विरोधी नाही. धर्म ही वैयक्तिक पातळीवरील श्रद्धा म्हणून पाळायला आमच्या घटनेने कधीच विरोध केला नाही. धर्मश्रद्धा असणे वाईट असेही मला म्हणायचे नाही. पण जनतेला जेव्हा धर्मभोळेपणा एक राजकीय अजेंडा म्हणून सांगितले जाते तेव्हा काय होतेहे आपण आपल्या इतिहासाला विचारायला नको का? देवगिरीच्या समर्थ राजवटीला आमचा प्रधान देऊळ बांधून बसला आणि खिलजीने सर्व साम्राज्य पार बुडवून टाकले. प्रजेचे शत्रूकडून रक्षण कसे करता येईल यासाठी 365 दिवसांत 1400 व्रतं कशी करावीत या विषयावरचा 'चतुर्वर्ग चिंतामणी' हा ग्रंथ लिहिण्यात हेमाद्री पंडिताने किती वेळ घालवला? छत्रपती शिवाजी महाराजांनी देवळाच्या व्यवस्थापनासाठी देणग्या दिल्या; पण देवळे बांधण्यात स्वत: लक्ष न घालता किल्ले बांधून प्रजेचे रक्षण करण्याची तरतूद केली. आम्ही इतिहास कशासाठी शिकायचा? इंग्रज पुण्यावर तोफा डागत होते तेव्हा आमचे शूर पेशवे शनिवारवाडय़ात अभिषेक घालत बसले. तरी पराभूत झालेच ना! आता दुसरा प्रश्न असा की, या निवासात एखादा मुस्लिम अथवा ºिश्चन मिशनरी कधीच मुख्यमंत्री होणार नाही असे गृहीत धरायचे का? आणि झालाच तर या मंदिराच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी त्याने उचलयाची का? की या मंदिराचा अर्धा भाग मशिदीला देऊन नव्या अयोध्याकांडाची तरतूद करून ठेवायची? असो. आता मा. अजरुन मुंडा यांची गणना चातुर्वण्र्य अवस्थेत करायची की नाही. तसे ठरले तर त्यांचा वर्ण कोणता? आणि मग हे मुंडाजी कर्मविपाकाचा सिद्धान्त ग्राह्य मानणार की नाही? अर्थात, यासाठी त्यांना फार परिश्रम करावे लागणार नाहीत. अनेक भारतीय विद्यापीठांत ज्योतिर्विज्ञान आणि संस्कृत या विषयांचा पदवी आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याचा आदेश 10 वर्षापूर्वीच विद्यापीठ अनुदान आयोगाने दिला असून मा. कपिल सिब्बल यांच्याकडे चौकशी करून तज्ज्ञ व्यक्तींचा शोध घेता येईल. मी असे आक्रमक लिहीतही नसतो; पण राज्यकत्र्यांचे खासगी जीवनही जनतेला संदेश देणारे असते याचा विसर पडता कामा नये. पण जी कृती मानवी कर्तृत्वाला हीन ठरवतेतिचा का म्हणून निषेध करू नये? कुणी कोणता धर्म पाळावा, त्यासाठी कोणत्या विधींचा वापर करावा याबद्दल कुणीच तक्रार करणार नाही. ज्या वास्तूत मी अजरुन मुंडांनी हनुमानमंदिर बांधले ते त्यांचे व्यक्तिगत मालकीचे घर नव्हते आणि नाही. त्यांनी स्वत:च्या घराला शापमुक्त केले असते तर आपण काहीच तक्रार केली नसती.पण त्यापेक्षा मला त्यांच्या या कृतीने अधिकच अंतमरुख केले. केवळ आदिवासी म्हणून आपले स्वातंर्त्य जपू इच्छिणार्‍या आदिवासींचे हे 'भगवेकरण' नव्या गुंतागुंतीचे प्रश्न निर्माण करेल यामुळे मी अधिक अंतमरुख झालो. आपल्या देशात सेक्युलॅरिझमचा स्वीकार हे आपले देशपातळीवरचे केवळ राजकीय धोरण नाही, तर ती भारतीय बहुभाषी, बहुधर्मी जनतेची जगण्याची गरज आहे हे निदान राजकीय नेतृत्वाने तरी लक्षात ठेवावे एवढेच मला सुचवायचे आहे. (लेखक हे नामवंत आंबेडकरी विचारवंत व नाटककार आहेत.) भ्रमणध्वनी : 9881230084 |
दोन नंबरचं कुत्रं'
''सल्लू.. चूप.. इकडे ये'' ''सल्लू कोन?'' ''कुर्त्याचं नाव हाय.. अल्सेशन कुत्रं हाय'' ''बापारे! याच्या आंगावर चहुकडून केसचं केसं हायेत'' ''याचा पुढचा भाग कोनता अन् मागचा कोनता तेही समजत नाही'' ''तुमच्या भावानं बारा हजारात विकत आनलं मुंबईहून'' ''भाऊले लय पगार हाय वाटते?'' ''सतेचाळीस हजार पगार आहे.. वरतून खुळन अलग'' ''म्हनजे हे दोन नंबरच्या पैशाचं कुत्रं हाये'' ''तसंही म्हटलं तरी चालते'' ''याले बाहीर जाऊ देऊ नका वैनी'' ''काहून'' ''तुमच्या कॉलनीतली कुर्त्ये अचाट हायेत, असं निपक कुत्र दिसलं की त्याच्यावर लाइन मारतात'' 'मी त्याले कुठंच जाऊ देत नाही'' ''याले फक्त खिचळी खायाले शाळेत पाठोत जा'' ''कोनती खिचळी?'' ''तुमच्या घरापाशी प्रायमरी शाळा हाये किनी? रोज त्या शाळेत खिचळी शिजवतात, रोज लय मोठी खिचळी उरते, मास्तर उरली खिचळी कुर्त्याले टाकून देतात, सारे गावातले कुत्रे खिचळी वाटपाच्या टाइमले न चुकता हजर राह्यतात, संड खिचळी खातात, शाळेतल्या लेकरापेक्षा कुत्रेच जास्त सुधरले'' ''आमचा सल्लू खिचळी खात नाही'' ''मंग काय खाते?'' ''रोज बिस्कीट खाते, काजू, बदाम खाते'' ''गरिबाले काजू बदाम पाहाले भेटत नाहीत अन् तुम्ही कुर्त्याले चारता?'' ''आमचा कुत्रा दुसरं काही खातच नाही'' ''आमच्या खेडय़ातले कुत्रे जे सापडलं ते खातात, खतावर खरकटं फेकलं की पाचसहा कुत्रे धाव घेतात, माह्या घरचं कुत्र दिवसभर खंडारे झांबलते'' ''आमचा सल्लू तसा नाही, आम्ही त्याची घरच्या मेंबरसारखी सोय करतो.. त्याले झोपायले गादी.. बसाले खुर्ची.. पहाले टीव्ही'' ''कुर्त्याले टीव्ही? कमाल झाली आता'' ''आमचा सल्लू नशीबवान आहे'' ''शहरातला मालक त्याच्या कुर्त्याले झोपाले गादी देते, हे गोष्ट जर माह्या कुर्त्याले समजलीतं माहा कुत्रं मले फाडूनच खाते'' ''आताच आमच्या सल्लूचा वाढदिवस झाला'' ''कुर्त्याचा वाढदिवस?'' ''त्याच्या वाढदिवसाले आम्ही कार्ड छापले.. गुलाबजामूनची पंगत देली'' ''बापारे.. लय खर्च केला'' ''तुमच्या भाऊची वरकमाई तगडी आहे ना'' ''कोन्या डिपार्टमेंटले असतात भाऊ?'' ''ते कृषी अधिकारी आहेत ना.. संध्याकाई घरी आले की नोटाचे बंडलच आनतात, पगाराच्या चारपट वरकमाई करतात, म्हनून आम्ही यंदा नवा बंगला घेतला, सात लाखाची गाडी घेतली, तीनचार प्लॉट घेतले'' ''अन् तुम्ही काय करता दिवसभर?'' ''मी बंगईवर झोके घेते, आमच्या घरी सैपाकाले बाई आहे.. भांडे धुयाले बाई.. धुन्याले बाई.. पुसपास कराले बाई'' ''तुमचे हातपाय दाबाले एखांदी बाई ठेवून द्या'' ''आमाले पैशाचं काय करावं ते समजत नाही.. तुमचे भाऊ दरसाल गाडी बदलतात'' ''पाह्यजा.. एखांद्या साली भाऊ तुमाले बदलतीन, मानसाजोळ जादा पैसा आला की गुन सुटतात, म्हनून तं भाऊ रोज बिअर बारवर दिसतात'' ''आजकाल फॅशन झाली ते.. आम्ही नवराबायको फॅशनचं राह्यतो'' ''म्हनून तुम्ही केसाची बॉबकट केली वाटते?'' ''तुमच्या भावाले आवडते बॉबकट! ते म्हंतात आपून स्टॅंडर्ड कॉलनीत राह्यतो.. स्टॅंडर्ड दिसलं पाह्यजे, म्हनून मी साडय़ा घालनं बंद केल्या'' 'मग काय घालता?'' ''मी मॉडर्न ड्रेस शिवले'' ''त्याच्यापेक्षा कॅटरिनासारखा बांडा फराक घालत जा, म्हनजे तुम्ही सोळा वर्षाच्याच दिससान.. आता किती वय आहे तुमचं?'' ''वय पस्तीस अन् वजन सत्तर'' ''म्हनजे डबलच झालं'' ''मले वात हाये.. वरून चांगली दिसते, पण उठताबसता चमका निगतात, दवाखान्यात लय खर्च केला, पण काही फायदा नाही'' ''दोन नंबरच्या पैशावाल्याचं असंच राह्यते'' ''म्हनजे?'' ''तुमाले राग येऊ देऊ नका.. तुम्ही दिवस खायात गमावता अन् रात झोप्यात गमावता.. उरल्या टाईमात झोके घेता म्हनून अशा बिमार्‍या होतात'' 'तरी मी काहीच खात नाही, गोड बंद.. तिखट बंद..'' 'एवढा पैसा असून सुख आहे काय तुमाले?'' ''तरी आम्ही दानधरम करतो, यंदा देवळासाठी पाच हजार वर्गनी देली'' ''काही फायदा नाही.. सातारा लुटनं अन् पुन्याले दान करनं.. अशा हरामाच्या पैशाले देव कावला'' ''तुमचे भाऊ कमावतात अन् मले भरून द्या लागते'' ''काही दिवसानं त्याहीचा नंबर लागीन.. हरामाचं लय दिवस पचत नसते वैनी.. असं आंगातून फुटून निंगते, असे कुर्त्याचे वाढदिवस केल्यापेक्षा गरिबाच्या लेकराले शिक्षनाले मदत करा, गरिबाच्या पोरीची लग्नाची पंगत द्या, खेडय़ातले आपलेच भाऊबंद परिस्थितीनं घायळ झाले, त्याहिले दुबार पेरणीसाठी मदत करा.. अशी बेमानीची इस्टेट कमावून काय फायदा? अशी इस्टेट असली की पोट्टे दाऊदसारखे निंगतात, आखरीले इमानदारीच कामी येते, काही कुठी स्वर्ग-नरक नाही.. सारं जाग्यावरच भरून द्या लागते'' (लेखक हे नामवंत वर्‍हाडी कथाकार आहेत.) भ्रमणध्वनी - 9561226572 |
Saturday, 28 July 2012
प्रबोधनकारांचे विचार रावते विसरलेत का?
एवढय़ात राष्ट्रवादी कॉंग्रेसचे आमदार गुरुनाथ कुळकर्णी (ते वकीलही होते) उभे राहिलेत. म्हणू लागले, ''अहो रावते, असं या जादूटोणा बिलात काहीही नाही. कुठे आहे ते दाखवा. तुम्ही कुणाच्या आधारावर हे बोलता?'' ''तुम्ही गप्प बसा! मला थांबवू शकत नाही. बिलावर आमदाराला बोलता येतं. कितीही बोलता येतं. हा माझा अधिकार आहे. तुमची वेळ येईल तेव्हा तुम्ही बोला. माझं म्हणणं खोडा, पण आता मी बोलणारचं.. असं म्हणत आ. दिवाकर रावते बोलत राहिले. आ. गुरुनाथ कुळकर्णी आणि इतरांनीही हस्तक्षेप करण्याचा प्रयत्न केला, पण आ. दिवाकर रावते बोलत राहिले, हे बिल हिंदू धर्मविरोधी आहे असं सांगत राहिले. त्या दिवशी विधानपरिषदेतील त्यांचं हे भाषण अपूर्ण राहिलं. 2006 सालची ही गोष्ट. मुंबईचं अधिवेशन संपलं. अजूनही विधानपरिषदेत आ. दिवाकर रावते हे ऑनलेग आहेत. म्हणजे बिलावर पुन्हा दुसर्‍या अधिवेशनात चर्चा सुरू झाली तर आ. दिवाकर रावतेंच्या बोलण्यापासून त्याची सुरुवात होणार! आ. रावतेंच्या भाषणांच्या बातम्या मोठय़ा प्रमाणावर वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झाल्या.'जादूटोणाविरोधी बिल' हा खूप महत्त्वाचा विषय असल्यामुळं महाराष्ट्रभर बातम्या वृत्तपत्र माध्यमातून पसरल्या. पण असं बिलात काहीही नाही. हे मुद्दाम चुकीचं मत मांडलं आहे असं मात्र कुणाही वर्तमानपत्रानं सोबत लिहिलं नाही. याविरुद्ध मत मांडणारं दुसर्‍या कुणाचं भाषणच झालं नसल्यामुळं वृत्तपत्रातून तशी बातमी लोकांपर्यंत पोहोचलीच नाही.सनातन्यांच्या हाती आयतं कोलीत मिळालं. त्यांनी वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या बातम्या दाखवून दाखवून वारकर्‍यांना, धार्मिक लोकांना भडकवलं. हे खोटंनाटं सांगून लोकांना भडकवणं आजही सुरू आहे. सनातन्यांचं मी समजू शकतो. कारण गोबेल्सप्रणीत अफवा पसरविण्याच्या यंत्रणेमध्ये ते तरबेज आहेत. त्यांच्या गुरूंनी त्यांना त्या पद्धतीनं 'ब्रेनवॉश' करूनच जनतेत सोडलं आहे. याची महाराष्ट्र सरकारच्या पोलीस खात्याला व त्यातील 'एटीएस'(अँन्टी टेररिस्ट स्कॉड) ला पूर्ण कल्पना आहे. म्हणूनच महाराष्ट्र सरकारनं सनातन संस्था आणि तिचे मुखवटे असणार्‍या संघटनांवर बंदी आणण्याची शिफारस केंद्र सरकारकडे केली आहे. पण या महाराष्ट्राला पुरोगामी विचारांचा प्रखर डोस पाजणार्‍या प्रबोधनकार ( म्हणूनच त्यांना 'प्रबोधनकार' ही पदवी लोकांनी बहाल केली.) ठाकरेंचा वारसा असणार्‍या शिवसेनेच्या (मा. बाळासाहेब ठाकरेंचे ते वडील आहेत) आ. रावतेंनी असा खोटा, चुकीचा, समाजविघातक प्रचार का केला?आ. दिवाकर रावते हे उत्तम संसदपटू आहेत. विरोधी पक्षाचे आमदार म्हणून विधानपरिषदेत अत्यंत लढाऊ पद्धतीनं, लोकांचे प्रश्न जिव्हाळय़ानं लावून धरताना, लोकांसाठी लढताना मी आणि महाराष्ट्रानं पाहिलं आहे.म्हणूनच जेव्हा सामाजिक न्यायमंर्त्यांनी विरोधी पक्षाच्या सहमतीनं हे बिल आणूया, त्यांच्याही सूचनांचा विचार करूया, असं ठरवलं. माझ्यावर काही जबाबदारी सोपवली. तेव्हा 2005 साली सगळय़ात पहिले मी आ. दिवाकर रावते यांना भेटलो. त्यांच्यासोबत छान चर्चा झाली. अंधश्रद्धा निर्मूलन याविषयासंबंधी बोलताना ते म्हणाले, ''अहो मानव, तुम्ही आता हे काम करता आहात, पण मी आधीपासून प्रबोधनकार ठाकरेंसोबत या परिवर्तनाच्या लढाईत सामील आहे. शिवसेनेच्या जन्माआधीपासून माझ्यावर हा संस्कार (प्रबोधनकार ठाकरेंचा) झाला आहे. आमच्यासाठी 'अंधश्रद्धा निर्मूलन' काही नवं नाही.'' त्यानंतर विस्तारानं त्यांच्यासोबत चर्चा झाली. मूळ बिलात बदलासंबंधी त्यांच्याशी चर्चा केली. त्यांनी अतिशय अनुकूल प्रतिसाद दिला. त्यानंतर आ. सुभाष देसाईंशी चर्चा केली. त्यांनीही पहिल्या भेटीत अत्यंत मोलाच्या सूचना केल्या. एवढंच नव्हे, तर. डिसेंबर 2005 मधील अधिवेशनात हे बिल मांडण्याचं ठरलं. कॅबिनेटची सही झाली. बिल छपाईला जाण्याआधी मी आ. सुभाष देसाईंना दाखवलं. त्यांनी सुचवलं.''मानव,'दैवीशक्ती','देवी', 'देव' असे शब्द बिलात ठेवू नका. त्याऐवजी 'अतिंद्रिय शक्ती', 'अतिमानुष शक्ती' असे शब्द वापरा.'' केवळ सुचवलंच नाही तर माझ्यासोबत बसून ते शब्द जिथे-जिथे आहेत तिथे-तिथे आम्ही एकूण दहा बदल केले. त्यानंतर तडक मी कायदा विभागाचे सचिव श्री. शिंदेकरांकडे गेलो. त्यांना आ. सुभाष देसाईंनी सुचवलेले बदल सांगितले. त्यामुळं बिलात फरक पडत नाही. हे त्यांना पटल्यावर त्यांनी हे बिल रात्री 10 वाजता छपाईला पाठवलं. मुख्यमंर्त्यांशी फोनवर ते बोलले. आ. देसाईंनी सुचविलेल्या बदलासंबंधी सांगितलं. मुख्यमंर्त्यांनी संमती दिली. ना. हांडोरेंना सांगण्याची जबाबदारी माझ्यावर आली. कॅबिनेटची सही झाल्यावरसुद्धा 10 ठिकाणी बदल करण्यात आले. पंधरा दिवस आधी मुख्यमंत्री, सामाजिक न्यायमंत्री यांच्या वतीनं बिलासंबंधी बोलण्यास मी मातोश्रीवर गेलो होतो. विरोधी पक्षनेते रामदास कदम यांनी पुढाकार घेतला होता. मातोश्रीवर वेगळंच वातावरण होतं. राज ठाकरे नाराज होऊन बाहेर पडणार अशी बातमी होती. बाळासाहेब ठाकरे फार वेगळ्या मूडमध्ये होते. शिवसेना नेत्यांची, आमदार, खासदारांची सारी धावपळ सुरू होती. त्यामुळं बाळासाहेब भेटू शकले नाहीत; पण त्याही वातावरणात उद्धव ठाकरे अर्धातास बोलले. '' हे काम आमचे आजोबा प्रबोधनकार ठाकरेंचं आहे, याचा आवर्जून उल्लेख त्यांनी केला. बिलाच्या मथळ्यात 'अंधविश्वास' हा शब्द होता. ते पाहून ते म्हणाले, 'अंधविश्वास' हा शब्द कशाला ठेवता? मग श्रद्धा, अंधश्रद्धा ही भानगड येते. त्यापेक्षा 'अघोरी प्रथा' हा शब्द वापरा. उद्धव ठाकरेंशी त्या दिवशी नीट बोलणं होऊ शकलं नाही. त्यानंतर सोमवारी भेटायचं ठरलं, पण सोमवारी उद्धवजींचा फोन बंद होता. राज ठाकरे यांनी पत्रकार परिषद घेऊन बॉम्ब फोडला होता. शिवसेनेमधलं कुणीच बोलण्याच्या मन:स्थितीत नव्हतं आणि मला नागपूर अधिवेशनात पोहोचायचं असल्यानं थांबणं शक्य नव्हतं. तत्कालीन मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख यांना उद्धव ठाकरेंची सूचना सांगितली. मुख्यमंर्त्यांनी आनंदानं संमती दिली. ''ठीक आहे, बिलाच्या मथळ्यातून 'अंधविश्वास' शब्द काढून टाका. त्याऐवजी 'अघोरी प्रथा' शब्द टाका.'' आणि मग बिलाचं नाव झालं, 'महाराष्ट्र जादूटोणा आणि अनिष्ट व अघोरी प्रथा यांचे समूळ उच्चाटन.' हा सारा इतिहास मी का सांगतो आहे? कारण सगळ्यांच्या सहमतीनं हे बिल संमत व्हावं असा सरकारचा प्रामाणिक प्रयत्न होता. कॉंग्रेस, राष्ट्रवादी पक्षाच्या सरकारनं हे बिल आणलं. भाजप पक्षानं 100 टक्के संमती दिली. शिवसेनेनं 100 टक्के संमती देण्याआधीच हे बिल सभागृहात मांडून 16 डिसेंबर 2005 साली विधानसभेत संमत झालं. पण तोवर शिवसेनेनं सुचविलेल्या अनेक सूचना या बिलात अंतर्भूत झाल्या आहेत. असं असताना आ. दिवाकर रावतेंनी या बिलाच्या विरोधात सनातन्यांची सुपारी का घेतली? ते सनातन्यांची भाषा का बोलतात? प्रबोधनकार ठाकरेंची भाषा ते विसरले आहेत काय? ते जे आज या बिलासंबंधी खोटंनाटं (होय, जाणीवपूर्वक हा शब्द मी वापरतो आहे) बोलताहेत ते पाहून प्रबोधनकार ठाकरेंच्या आत्म्याला (प्रा. रावते मानतात म्हणून) वेदना होत नसतील का? मला माहीत आहे, आ. दिवाकर रावतेंना बिल चांगलं कळतं. हा त्यांचा गैरसमज नाही. ते मुद्दाम खोटं बोलून बिलासंबंधी अपप्रचार करताहेत. त्यांनी खरं बोलून या बिलाला विरोध करावा, असं माझं त्यांना जाहीर आव्हान आहे. त्यांनी म्हणावं, परिशिष्टातील 12 कलमांना माझा विरोध आहे. भूत काढण्याच्या नावाखाली छळ होऊन माणसं मेली तरी चालतील, चमत्कारी बाबांनी लोकांना ठगवलं तरी चालेल, जादूटोण्याच्या संशयापायी छळ होऊन माणसं मेली तरी चालतील..वगैरे वगैरे. महाराष्ट्रातल्या सगळ्या सुबुद्ध जनतेला माझं जाहीर आवाहन आहे की, या बिलाला विरोध करणार्‍या सगळ्यांनाच आपण जाहीर धारेवर धरा. आडवेतिडवे प्रश्न विचारा, जाब विचारा, तुमच्याजवळ या बिलाची प्रत नसेल तर ती मी ु.रलरपी.ेीस.ळप(ही अ.भा.अंनिसची साईट आहे) या साईटवर टाकली आहे. तिथून प्रिंट करून ही प्रत मिळवा आणि सनातन्यांचं कारस्थान उधळून लावा. त्यांना या देशात पुन्हा चातुर्वर्ण आणायचा आहे. पुन्हा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र ही उतरंड निर्माण करायची आहे. सार्‍या प्रकारच्या अंधश्रद्धा पुन्हा समाजात रुजवायच्या आहेत. पुन्हा मनुस्मृतीचे कायदे या समाजावर लादायचे आहेत. अस्पृश्यतेचं समर्थन करणारीही मंडळी आहे हे लक्षात ठेवा. खोटं वाटत असेल तर 'सनातन प्रभात' वाचा, वर्षभराचे अंक चाळा. म्हणजे याचं खरं स्वरूप तुम्हाला दिसेल. म्हणूनच वारकर्‍यांचं आवरण ओढलेले छुपे सनातनी म्हणतात, ''आम्ही आधी हिंदू आहोत, नंतर वारकरी आहोत. मनुस्मृती चांगली आहे. म. फुले-सावित्रीबाई फुले यांनी काहीच केलं नाही. या देशात स्त्रियांना स्वातंर्त्य, शिक्षण होतंच. सगळं वाईट मुसलमानांमुळं झालं आहे. आधुनिक भारतातल्या पुरोगामी महाराष्ट्रात आपण हे चालू द्यायचं का? आजच्या पिढीनं हे ठरवायचं आहे. जादूटोणाविरोधी बिल हे केवळ निमित्त. (लेखक हे अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे संस्थापक संघटक आहेत.) भ्रमणध्वनी-9371014832 |
Friday, 27 July 2012
सत्तेचे तुंबलेले गटार
गुरुजी शांतपणे म्हणाले, ''अरे, डुकरांना आंघोळी घालण्यापेक्षा ज्या गटारात ही डुकरे लडबडून येतात ते गटार का साफ करीत नाहीस?'' शिष्याच्या डोक्यात प्रकाश पडला. भ्रष्टाचाराचेही नेमके हेच आहे. एकेक पुढारी पकडून त्याला आंघोळी घालण्यापेक्षा ज्यामुळे हे पुढारी भ्रष्टाचार करतात ते गटारच का साफ करू नये? हे गटार सत्तेत तुंबले आहे. आमच्या राज्यकत्र्यांना मिळालेल्या संपत्तीच्या अमर्याद अधिकारांमुळे भ्रष्टाचार माजला आहे. सत्तेच्या हातातील संपत्तीचे अधिकार मर्यादित केले की, गटार तुंबणार नाही हे माहीत असूनही सगळे भ्रष्टाचाराचे विरोधक त्या शिष्यासारखे भ्रष्टाचार्‍यांमागे धावताना दिसतात. कोणीच गटार साफ करायला तयार नाही. सत्तेच्या शिंक्यावर जोपर्यंत संपत्तीचे लोणी ठेवलेले आहे तोपर्यंत लोणी गट्टम करण्याच्या इराद्याने तेथे बोके येणारच. तुम्ही लोण्याचे रक्षण करण्यासाठी दोन उपाय करू शकतात. एक तर बोक्यांवर संस्कार करायचे. बाबांनो, हे लोणी खाऊ नका अशी शिकवण द्यायची. बोके काही ऐकणार नाहीत. दुसरा मार्ग लोण्याच्या रक्षणासाठी वॉचमन नियुक्त करायचा हा आहे. 'लोकपाल'ची कल्पना ही वॉचमन नेमण्यासारखीच आहे. कोणी म्हणतो, वॉचमनच्या हातात काठी द्या. तो बोके हाकलून लावील. कोणी म्हणतो, त्याच्या हातात बंदूक द्या. मारून पाडील. सरकार आणि अण्णांच्या टीममध्ये एवढाच मतभेदाचा मुद्दा आहे. सत्तेच्या शिंक्यावरचे लोणी सांभाळायला नेमलेल्या वॉचमनच्या हातात भले काहीही दिले तरी शेवटी तोही एक माणूसच असणार आहे. राग, लोभ, माया, मत्सर त्यालाही असणारच. बोके त्याची नजर चुकवून कधी लोणी गट्टम करतील याचा त्याला पत्ताही लागणार नाही. वॉचमन फारच सतर्क असला व डोळ्यांत तेल घालून बसला, तर हे बोके त्याला म्हणतील, का उगाच ताप करून घेतोस? निम्मे तू खा निम्मे आम्हांला दे. वॉचमन पघळणारच नाही याची काय खात्री? वॉचमन बोक्यांपेक्षा हुशार असला तर म्हणेल, हे पाहा बोक्यांनो, तुम्ही इथे गर्दी करू नका. तुम्हांला लोणी मिळत राहील अशी व्यवस्था करतो. बोके राजी झाले तर वॉचमन आणि बोके मिळून सगळा लोण्याचा गोळा फस्त करतील. तात्पर्य एवढेच की, सत्तेच्या हातात संपत्ती ठेवून तुम्ही भ्रष्टाचारविरोधी केलेली कोणतीही उपाययोजना परिणामकारक ठरू शकत नाही. एक काळ असा होता जेव्हा धर्मसंस्था आणि राज्यसंस्था एकत्र होत्या. राजाला देवाचा उत्तराधिकारी मानले जात असे. देव सृष्टीचा पालनहार तसा राजा प्रजेचा पालनहार समजला जाई. रेनेसान्सची चळवळ सुरू झाली तेव्हा राज्यसत्ता म्हणाली, मला धर्मसत्तेच्या सोबत नांदायचे नाही. राज्यसत्ता, धर्मसत्ता विभक्त झाल्या. त्यानंतर लोकशाही आली. परंपरेने राजा नियुक्त होण्याऐवजी आता लोक आपले कारभारी निवडू लागले. पुढे सत्तेने आपला काळा पदर पसरायला सुरुवात केली. सर्वांत आधी अर्थसत्ता, त्यापाठोपाठ अन्य व्यवस्था राजसत्तेने काबीज केल्या. अंकित केल्या. मानवीजीवनाचे सर्व व्यवहार राजसत्तेच्या पंखाखाली आले. माणसाच्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या सर्व व्यवहारात राजसत्ता ढवळाढवळ करू लागली. साम्यवादी विचाराने या प्रक्रियेला खतपाणी घातले. 1947 साली आपल्या देशाला स्वातंर्त्य मिळाले. त्याच्या काहीसे अगोदर रशियामध्ये साम्यवादी क्रांती झाली होती. त्या क्रांतीचा मोठा प्रभाव नेहरू व त्या काळातील अनेक नेत्यांवर होता. त्यामुळे स्वतंत्र देशाच्या उभारणीच्या पायाभरणीतच गफलत झाली. पुढे त्या चुका वाढतच गेल्या. लोककल्याणकारी म्हणत सरकार लोकजीवन नियंत्रित करू लागले. अर्थव्यवहारात ढवळाढवळ करू लागले. शेतीमालाची आयातनिर्यात असो की कापूस एकाधिकार, यांचे दुष्परिणाम शेतकर्‍यांना आजही भोगावे लागत आहेत. जिल्हा परिषदांच्या शाळांनी ग्रामीण भागातील मुलांची कशी वाट लावली हे सांगण्याची गरज नाही. गावोगाव त्याचे पुरावे दिसतात. सरकारने गरिबांच्या कल्याणाच्या नावाने अनेक योजना सुरू केल्या. अब्जावधी रुपयांच्या या योजना. त्या राबविण्यासाठी करवसुली. या करांच्या रकमांनी सरकारची तिजोरी भरली. ही तिजोरी ज्यांच्या हातात राहील ते तळ्याचे पाणी चाखणारच. शिवाय या योजना राबविण्यासाठी नेमलेल्या कर्मचार्‍यांची याच पैशातून चंगळ होणार हे उघड आहे. गरिबांच्या कल्याणाच्या नावाने सुरू झालेल्या योजना म्हणजे भ्रष्टाचाराची कुरणे होत. लोककल्याणाच्या नावाखाली निर्माण झालेल्या योजनांची अशा प्रकारे वाताहत झाली आहे. यातून आपण धडा घेणार आहोत की नाही, की पुन्हा सरकार मायबाप आहे असेच म्हणणार? हाच खरा प्रश्न आहे. रेनेसान्सच्या काळात जसे राज्यसत्ता धर्मसत्तेपासून विभक्त झाली तशीच आज अर्थसत्ता व अन्य सत्ता ह्या राजसत्तेपासून विभक्त होऊ मागत आहेत. त्या प्रक्रियेला वेग देण्याऐवजी सत्तेचे गटार कायम ठेवून जर कोणी 'लोकपाल'च्या भरवशावर भ्रष्टाचार कमी होईल असे मानत असेल तर त्याच्या हातात निराशेशिवाय दुसरे काही लागेल असे वाटत नाही. भ्रष्टाचार रोखण्यासाठी काही करण्याची गरज नाही. जे सरकार करीत आहे ते थांबविले तरी खूप मोठय़ा प्रमाणात भ्रष्टाचार थांबू शकतो. सरकारच्या हातापासून संपत्तीची तिजोरी लांब कशी ठेवता येईल याचा विचार व्हावा. ते शक्य आहे का? होय आहे. ज्या देशांमध्ये भ्रष्टाचाराचे प्रमाण अत्यल्प आहे त्या देशात नेमके हेच केलेले दिसून येते. सरकार हीच भ्रष्टाचाराची जननी आहे. सरकारचा विस्तार कमी केला, की त्या प्रमाणात भ्रष्टाचार कमी होतो. गटारात लडबडलेली डुकरे धूत बसण्यापेक्षा किंवा त्यांना तुरुंगात पाठविण्यासाठी 'लोकपाल' नियुक्त करण्यापेक्षा गटार साफ करणे जास्त निकडीचे आहे. (लेखक हे नामवंत विचारवंत व सामाजिक कार्यकर्ते आहेत) भ्रमणध्वनी-9422931986 |
Thursday, 26 July 2012
प्रश्न समजला पण उमजणार केव्हा?
| 'सारे भारतीय माझे बांधव आहेत' या प्रति™ोत एका कवीने, 'सारे भारतीय कधी कधी माझे बांधव आहेत' अशी पुस्ती जोडली. शेतकर्‍यांविषयीचा समाजाचा आकस व दु:स्वास पाहता 'शेतकरी सोडून सारे भारतीय माझे बांधव आहेत' अशी सुधारणा प्रति™ोमध्ये केली जावी असे मला वाटते. 'भारतीय शेतकरी कर्जामध्येच जन्म घेतो, कर्जामध्येच जगतो व कर्जामध्येच मरतो' हे तर आपण लहानपणापासून ऐकतो आणि वाचतो आहोत. 134 वर्षापूर्वी महात्मा फुलेंनी 'शेतकर्‍यांचा आसूड'मध्येही शेतकर्‍यांची दुरवस्था, त्याचा कर्जबाजारीपणा भरभरून सांगितला आहे. पण त्याहीकडे लक्ष न देता आम्ही शेतकर्‍यांनाच आळशी, अज्ञानी, अडाणी ठरवून मोकळे झालो. त्यामुळे तो कर्जबाजारी असलाच तर दोष शेतकर्‍यांचा त्याला आम्ही काय करावे? असा साळसूदपणा प्रति.खेतील 'सारे बांधव' दाखवीत राहिले. आता तेच बांधव साळसूदपणे प्रश्न विचारतात. पूर्वीही शेतकरी कर्जबाजारी होता, आताही आहे. पण तेव्हा तो आत्महत्या करीत नव्हता. पण आता तो कर्जबाजारीपणाच्या ताणातून आत्महत्या करतो, असे म्हटले जाते ते कसे? पूर्वीही तो कर्जबाजारी होता. पण आत्महत्या करीत नव्हता. कारण भांडवल खाऊन जगण्याची सोय होती. जमिनीचा आकार बर्‍यापैकी असल्यामुळे वेळप्रसंगी जमिनीचा तुकडा विकून खाण्याची सोय होती. गोठय़ात गुराढोरांची संख्या बर्‍यापैकी होती. वेळप्रसंगी ती विकून गुजराण करता येत होती. शेतीत झाडं होती. आंबराई होती. ती तोडून विकून खाता येत होती. जमीन सुपीक होती. ही सुपीकतासुद्धा ओरबडून खाण्याची सोय होती. आज जमीन नापीक झाली असेल तर त्यामुळे. मी खेडय़ात अशी असंख्य घरे पाहिली आहेत की, ज्या घरावर टिनांचे पत्रे होते ते विकून त्याऐवजी कवेलू टाकले व या व्यवहारात जी 'मार्जीन' राहिली ती खाल्ली आणि जगला. चांगल्या बैलाची जोडी विकून त्याऐवजी दुय्यम दर्जाची बैलजोडी विकत घेतली. शिल्लक राहिलेल्या मार्जीनवर काही सांजी भागविल्या व जगला. लहानपण म्हणजे खेळण्याचे वय व म्हातारपण म्हणजे विश्रंतीचे वय हा नियम तोडून शेतकर्‍यांनी बालपण व म्हातारपणसुद्धा शेतीत जुंपले तरीही तो कर्जबाजारीच राहिला. कायम तोटय़ात राहिलेली शेती. त्यामुळे शेतीवर कायम कर्जबाजारीपण आणि या कर्जबाजारीपणाच्या ताणातून भांडवल खाऊन, मार्जीन खाऊन का होईना जगण्याची केलेली सोय त्यामुळे तो कर्जबाजारी असतानासुद्धा आत्महत्या करीत नव्हता. पण आता भांडवल व मार्जीन खाऊन जगण्याची सोयसुद्धा संपली आहे. विकायला जमीन नाही. जमिनीची सुपीकताही संपलेली. गोठय़ातील गुरंढोरं जवळपास संपुष्टात तरी आलेली आहेत किंवा त्यांच्या शरीराचे सापळेच तेवढे शिल्लक आहेत. शेतावरील झाडे तर केव्हाचं आडवी झाली आहेत. अशा अवस्थेत तो आत्महत्येच्या कडेलोटावर येऊन पोहोचला आहे. तरीही त्याच्याबद्दल सहानुभूती का नाही? अभिजनांची मानसिकता त्याच्याविरोधी का आहे? खरेतर शेतकर्‍यांच्या बाजूने कोणीच नाही. कोणतेही तत्त्वज्ञान नाही. तत्त्वज्ञान 'डावे' असो वा 'उजवे' शेतकर्‍यांच्या बाजूने नाही. उजव्या बांधवांच्या तत्त्वज्ञानानुसार शेतकरी 'क्षुद्र' आहे. त्यामुळे त्याने त्याच्या पायरीनेच राहावे असे त्याला वाटते. त्यांच्या कर्मविपाक सिद्धांतानुसार शेतकरी गेल्या जन्मीचे पाप या जन्मी भोगतो आहे. त्याला उजव्या विचारसरणीचे बांधव काय करणार? तर डाव्या विचारसरणीमध्ये शेतकरी जमिनीचा मालक आहे. तो मालक आहे म्हणजेच 'आहेरे' आहे. शेतकरी 'आहेरे' आहे म्हणून 'शोषक' आहे आणि 'शोषक' आहे म्हणून तो 'खलनायक' आहे. 'जगातील कामगारांनो एक व्हा' म्हणणार्‍यांनी जगातीलच काय, पण या देशातीलच शेतकर्‍यांना एक करण्याचा कधी प्रयत्न केला नाही. त्यांना एक मानले नाही. उलट अल्पभूधारक, अत्यल्पभूधारक, छोटा शेतकरी, मोठा शेतकरी, ओलिताचा शेतकरी, कोरडवाहू शेतकरी, धान, ऊस, कापूस, सोयाबीनचा शेतकरी अशा प्रचंड चिरफाळ्य़ा वैचारिक पातळीवर शेतकर्‍यांच्या करून ठेवल्या. म्हणजेच एका अर्थाने त्याच्या बाजूने ना 'उजवे' बांधव होते ना 'डावे' बांधव. एवढेच काय तर परमेश्वरही त्याच्या बाजूने कोठे होता? याबाबतीत पुराणातील 'बळीराजा'ची कथा मोठी उद्बोधक आहे. बळीराजा चांगला आहे. सज्जन आहे. हे दाखले पुराणातच आहेत. बळीराजाच्या सज्जनपणामुळे इंद्राचे आसन डळमळीत व्हायला लागले आणि प्रत्यक्ष परमेश्वराने वामनाचा अवतार घेऊन बळीला पाताळात गाडले अशी ती कथा आहे. बळी कसा होता याबाबतीत 'पुराणातील वांगी' पुराणात जरी ठेवली तरी आजही गावखेडय़ातील मायमाऊली, 'इडापीडा टळो बळीचे राज्य येवो' अशी प्रार्थना करते. त्याच बळीला मात्र परमेश्वर पाताळात गाडतो. शेतकर्‍यांच्या बाजूला ना डावे ना उजवे, ना प्रत्यक्ष परमेश्वर. त्या शेतकर्‍यांनी सैतानाकडून तरी अपेक्षा कशी ठेवावी? शेतकर्‍यांनी असे करावे, तसे करावे, हे करावे ते करावे, असे करू नये, तसे करू नये. यातून फार तर आपल्या मार्गदर्शनाचा 'कंड' आपण जिरवू शकतो. स्वातंर्त्यानंतरच्या 64 वर्षात मार्गदर्शनाचा कंड बर्‍यापैकी जिरवूनही झाला. तरीसुद्धा शेतकर्‍यांची दुरवस्था कमी न होता ती वाढत वाढत आत्महत्येच्या टोकाला येऊन पोहोचलेली आहे. याचे कारण जखम पायाला आणि पट्टी शेंडीला असा उपचार सुरू आहे. शेती तोटय़ात आहे. शेती तोटय़ातच राहते म्हणून शेतकरी कर्जबाजारी आहे आणि शेती तोटय़ातच राहावी असे सरकारी धोरण आहे म्हणून शेतकरी कर्जबाजारीपणाच्या ताणातून मरतो आहे. हे वास्तव कटू असले तरी या वास्तवाला सामोरे गेल्याशिवाय शेतकरी आत्महत्येच्या प्रश्नाचे उत्तर मिळण्याची सुतराम शक्यता नाही. पंडित जवाहरलाल नेहरूंच्या मंत्रिमंडळात सी. सुब्रमण्यम उद्योगमंत्री होते. नेहरूंच्या निधनानंतर लाल बहादूर शास्त्री देशाचे पंतप्रधान झाले. त्यांच्या मंत्रिमंडळात सी. सुब्रमण्यम यांची केंद्रीय कृषिमंत्री म्हणून नेमणूक होते. 'अल्टरनेट रिव्हाल्युशन' या पुस्तकात सी. सुब्रमण्यम लिहितात, 'मला प्रचंड राग येतो. उद्योगमंर्त्यांऐवजी देशाचा कृषिमंत्री करून शास्त्रीजींनी आपली पदन्नावती केल्याची भावना होते. माझा संताप मी त्यांच्या कानावर घालतो. ते माझी समजूत घालतात व मी ते पद स्वीकारतो.' आणि ते पुढे लिहितात, 'उद्योगमंत्री असताना उद्योगाचा ताळेबंद मांडण्याची माझी सवय मी कृषिमंत्री असतानाही सुरूच ठेवतो. लवकरच माझ्या लक्षात येते. या देशातील शेती प्रचंड तोटय़ात आहे. तोटय़ात आहे आणि फक्त तोटय़ातच आहे.' या प्रसंगात अनेक गोष्टींचा उलगडा होतो. एका बाजूला हा देश 'कृषिप्रधान' आहे असे जाहीरपणे म्हटले गेले असले तरीही किंमत मात्र उद्योगांनाच होती. म्हणूनच उद्योगमंत्री जेव्हा कृषिमंत्री होतो तेव्हा तो त्यांना अपमान वाटतो. चाळीस-पन्नास वर्षापूर्वी शेती फक्त तोटय़ात आहे ही जाणीव कृषिमंर्त्यांना होते. अर्थात ही कबुली ते आपल्या आत्मचरित्रात निवृत्तीनंतर देतात. जी बाब सी. सुब्रमण्यम यांच्या लक्षात येते तीच बाब अण्णासाहेब शिंदे, माजी कृषिमंत्री अजितसिंगही कालांतराने मान्य करतात. पण ही बाब केवळ कबुलीजबाबापुरतीच मर्यादित राहते. उपाययोजनेमध्ये तिचे रूपांतरण होत नाही आणि कधी झाले नाही. शेतकर्‍यांच्या आत्महत्येला हे कारण आहे. हे सत्ताधार्‍यांना समजलेच नाही असेही नाही. खुद्द पंतप्रधान मनमोहनसिंग यांनी 15 ऑगस्ट 2006 रोजी याविषयी लाल किल्ल्यावरून जाहीर चिंताही व्यक्त केली होती. 18 ऑक्टोबर 2006 रोजी दिल्ली येथील दुसर्‍या राष्ट्रीय कृषी परिषदेत, 'शेतीची अवस्था बिकट आहे. शेतीविषयक व ग्रामीण विकासाविषयींच्या आपल्या दृष्टिकोनात मूलभूत बदल करण्याची वेळ आली आहे,' असेही प्रतिपादन पंतप्रधानांनी केले होते. परंतु अजूनही त्यांना 'मुहूर्त' सापडलेला दिसत नाही. डॉ. स्वामिनाथनच्या अध्यक्षतेखाली तयार असलेला राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचा अहवाल अजूनही तसाच धूळ खात पडलेला आहे. महाराष्ट्रात डॉ. नरेंद्र जाधवांनी तयार केलेला अहवालही कचर्‍याच्या पेटीत पडून आहे. एकूणच प्रश्न समजला आहे, पण अजूनही तो उमजत नाही किंवा उमजण्यासाठीचा 'मुहूर्त' अजूनही सापडत नाही. शेतकरी मरत असताना त्याची लाज, खंत, खेद जर कोणालाच वाटत नसेल तर निराशेने प्रति™ोत बदल करावासा वाटतो 'शेतकरी सोडून सारे भारतीय माझे बांधव आहेत' तो यामुळेच. (लेखक शेतकरी आंदोलक आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहे.) भ्रमणध्वनी - 9822587842 |
दोन प्रकारचे लोकं!
(लेखक नामवंत व्यंगचित्रकार व कॅलिग्राफर आहेत. 'गंमत जंमत' हा त्यांचा लोकप्रिय एकपात्री कार्यक्रम आहे.) भ्रमणध्वनी - 9823087650 |
Subscribe to:
Posts (Atom)